Na de traumatische Eerste Wereldoorlog hebben we getracht een betere wereld te creëren. We dachten grote stappen te nemen richting beschaafd zijn en lessen uit deze verschrikkelijke oorlog te hebben getrokken. En toen kwam Hitler en zonk de mensheid nog heel veel dieper. We bleken niet in staat de waarschuwingssignalen, die er wel degelijk waren, te zien. Sterker nog – ‘we’ hebben ze genegeerd, ondanks de enkele roepende in de woestijn.

Daarom is de periode van vóór en tijdens de Tweede Wereldoorlog het ijkpunt geworden voor ons moreel kompas. Deze extreme periode in onze recente geschiedenis is ons referentiekader geworden, met daarbij het heilige voornemen dat dit ‘Nooit Meer’ zou (kunnen) gebeuren.

De periode van het nazisme, de Tweede Wereldoorlog en de Holocaust zitten voortdurend in ons achterhoofd, mede omdat we bang zijn de waarschuwingssignalen niet tijdig te herkennen. Zien we signalen dat de fundamenten van de democratie worden aangetast? Dan gaan onmiddellijk de alarmbellen af. Populisme, fascististoïde of fascistische tendensen, xenofobie – we zijn alert.

Constant wordt gewezen op overeenkomsten, constant zijn we vergelijkingen aan het trekken. Soms lijkt het echter alsof we de grip op de juiste vergelijking kwijtraken. We trekken vergelijkingen die buitenproportioneel zijn. Het gevolg is dat discussie of verschil van mening niet mogelijk zijn, terwijl dat essentieel is voor een democratische samenleving. Het vermogen om onderscheid te maken tussen fatsoenlijke discussie en elkaar bestempelen als het ultieme kwaad, lijkt te zijn verdwenen. En zo zagen we aan de poten van een open, democratische samenleving: het recht op eigen mening, zaken vanuit verschillende invalshoeken bekijken en (over)wegen. Kortom: de dialoog.

Juist om de zo belangrijke waarschuwingssignalen te kunnen blijven onderkennen en aanvoelen, en ze naar waarde te kunnen schatten, moeten wij voorzichtig en terughoudend zijn wanneer we zaken niet alleen vergelijken, maar gelijkstellen aan het ultieme kwaad. Opdat we het gebouw waaraan wij al ruim 75 jaar bouwen en verbouwen, kunnen blijven beschermen.

Premier Rutte en minister De Jonge als nazi’s afbeelden. De Jodenster als symbool gebruiken bij een protest en daarmee onze situatie nú – onder de coronamaatregelen – gelijkstellen aan toen. De avondklok gelijkstellen aan maatregelen tijdens de nazibezetting en onze situatie met die van Anne Frank in het Achterhuis. Beweren dat de problemen van de boeren even erg zijn als de Jodenvervolging ‘omdat men als groep wordt weggezet’. Israëlische soldaten nazi’s en Gaza een concentratiekamp noemen. De SS erbij halen om journalisten te bekritiseren.

Al deze vergelijkingen zijn pijnlijk voor mensen bij wie de herinnering aan toen nog levend is, omdat zij – of hun (groot)ouders – er de directe of indirecte slachtoffers van waren. Deze vergelijkingen zijn niet alleen pijnlijk, ze zijn ook gevaarlijk, want zij vervormen onze kijk op de geschiedenis en tasten onze kennis aan. Zij leiden tot trivialisering van de gebeurtenissen en het leed van toen. De vraag rijst of degenen die dergelijke vergelijkingen trekken, enig idee hebben van de verschrikkingen van toen: razzia’s, honger, angst, het ontnemen van de vrijheid van beweging, laat staan die van meningsuiting, en meer.

De Israëlische schrijver Amos Oz verwoordde het treffend: „Het moeilijkste deel van het morele werk is het onderscheid maken tussen de gradaties van het kwaad. Want het kwaad bestaat in vele gradaties [...] wie geen onderscheid kan maken tussen de verschillende gradaties van het kwaad, kan ongewild een dienaar van het kwaad worden. Dat is mijn eigen morele imperatief: let op de verschillen tussen erg, erger en ergst.”

Vergelijkingen trekken met het nazisme is gevaarlijk. Het tast ons begrip van, en gevoel bij de oorlog, bezetting en de Holocaust aan. Onze perceptie van die periode vervormt en vervaagt.

Hier ligt de kiem van een hardnekkig groeiend verschijnsel: de bagatellisering van de verschrikkingen van het naziregime, van de Jodenvervolging, van de Holocaust. De avondklok is wellicht vervelend, maar beslist niet te vergelijken met het leven onder bezetting. Dit geldt ook voor de andere vergelijkingen. Als we het verschil niet meer zien, verdwijnen zowel ons moreel historisch besef als ons vermogen om het kwaad, in al zijn gradaties – dus ook de ultieme – te onderkennen als het zich voordoet in het hier en nu.

Op 22 maart a.s. vanaf 20.00 uur organiseert het OJEC weer een webinar!
Meer informatie kunt u lezen in onze nieuwsbrief die vandaag verschenen is.

U kunt zich aanmelden voor dit webinar via Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken. 
Hier kunt u zich tevens aanmelden voor onze - tweemaandelijkse - nieuwsbrieven, mocht u deze nog niet ontvangen. 

Het is guur buiten. En niet alleen daar. Terwijl de wereld met het coronavirus worstelt, staat in  Nederland de barometer op storm rondom Forum voor Democratie, en daarin vooral Thierry Baudet. Geenstijl.nl bond de kat de bel aan met een lang artikel:  https://www.geenstijl.nl/5156539/het-onverholen-antisemitisme-van-thierry-baudet-een-tijdlijn-van-getuigenissen/

Nu is GeenStijl voor ons niet bepaald meteen een betrouwbare bron, maar in dit geval zijn er veel betrokkenen die de inhoud van het artikel bevestigen. Binnen FvD is de strijd losgebarsten, niet alleen over de vraag wie de touwtjes in handen heeft, maar vooral over het gedachtegoed van Thierry Baudet zelf. Er zijn allerlei uitingen van Baudet naar buiten gekomen die je moeilijk anders dan antisemitisch kunt duiden.

Antisemitisme is als een veenbrand en je weet niet waar de brand bovengronds zal komen. Inmiddels is de breuk in Forum zo’n plek waar de ellende bovengronds komt. Antisemitische uitspraken kun je aanpakken. Je kunt het gedachtegoed dat erin wordt verwoord, fileren. Niet dat het veel helpt in de bestrijding ervan, maar je weet waarop je alert moet zijn. Veel ingewikkelder en bedreigender is het ‘kleine’ antisemitisme. Verstopt in antizionisme of in grappen. Het laatste boek van Ewoud Sanders, ‘Lachen om Levie. Komisch bedoeld antisemitisme’ (Walburgpers, 2020) legt de schijnbaar onschuldige humor bloot. Bij bruiloften en partijen. Maar ook aan de bar en in de huiskamer. Een humoristisch mens is nauwelijks te vangen. Dat alles bij elkaar genomen, is zomaar een voedingsbodem voor Jodenhaat. Vandaar dat we opmerkingen die gemaakt zijn in de privé-sfeer niet als onbelangrijk weg moeten zetten of bagatelliseren. Juist in deze intieme sfeer met vrienden, aan tafel na het genot van een glas wijn maakt een verkeerde opmerking misschien wel juist pijnlijk duidelijk wie de persoon in essentie is.

Het is raadselachtig dat de onderstroom van het antisemitisme nú pas echt een issue is. De partij van Baudet is niet zozeer door interne ruzies over beleid te gronde gegaan, maar doordat velen het zinkende schip haastig verlieten. Daarover kun je verschillend denken. Je kunt redeneren dat ze de partij verlaten omdat ze hebben ontdekt dat er grenzen zijn. Wat ook mogelijk is, dat ze niet publiek geassocieerd wilden worden met antisemitisme. Hèn niet gezien. Met alle ellende van dien als het mensen met antisemitische denkbeelden betreft. In dat geval komen deze vluchtende partijgangers op allerlei andere plekken terecht en infiltreren die met hun bepaald niet frisse gedachtegoed. Ze waren Baudets vrienden toen er banen waren te verdelen. Het gaat in de politiek doorgaans om weinig anders dan macht. Baudet verwoordde het in een radioprogramma als volgt: ‘De mensen die me nu een mes in de rug steken, zijn zij die hun positie aan mij te danken hebben.’ Daarin heeft hij helaas gelijk. Het is überhaupt zo dat je in je breekbare momenten niet bang hoeft te zijn voor degenen die je kritisch terzijde stonden, maar voor degenen die iets aan je te danken hebben. Die willen niet met je in verband worden gebracht. Dat had hij zich overigens eerder kunnen bedenken. Een beetje Bijbellezen kan in dezen geen kwaad. Overigens heeft de laatste bel voor Baudet nog niet geklonken. De ledenraadpleging kan hem weer aan het stuur brengen. Als men gaat voor inhoud  –  en dat is nauwelijks te verwachten – wordt hij weggestemd, maar zijn achterban bestaat voor een groot deel uit jongeren. Die vallen op Baudets charisma en dat blijft, ook zonder inhoud.

Niet alleen Baudet moet nu snel tegen de klok schaken om het vege lijf te redden. De Leidse juristen werden langzaam wakker en ontdekten dat collega Paul Cliteur mogelijk de vermeende onschuld speelde. Ze publiceerden afgelopen week een open brief ‘tegen antisemitisme, racisme en discriminatie en het bagatelliseren of normaliseren daarvan.’ De brief gaat verder: ‘Daarom staan wij op en spreken we er onze afschuw over uit. In de geest van Cleveringa doen we er niet het zwijgen toe, maar openen we het gesprek hierover, met elkaar, met onze studenten, met de samenleving. Zonder rancune, vooroordeel of superioriteitsgevoel, maar op basis van feiten en met erkenning van gelijkheid van een ieder.’ ‘Het gesprek erover openen’ is veelbelovend en positief. Maar belofte maakt schuld. Hetzelfde geldt voor synagoge en kerk. De synagogale besturen stonden afgelopen week niet op de kop. De vraag is wat dat betekent. Wacht men op een correctie vanuit de maatschappij? Of moet de Joodse gemeenschap deze kar trekken? De kerken hebben nog niet van zich laten horen. Ook bij de politiek blijft het stil. Wie wacht op wie?

Natuurlijk zijn er individuele reacties, maar die betreffen vooral openbare uitspraken die door derden gehoord zouden zijn, zoals spelen met holocaustontkenning en de idee dat de Tweede Wereldoorlog een strijd tussen Duitsland en de Joden zou zijn. Dat is zo apert onzinnig, dat mensen eroverheen rollen. Hoewel de vraag inmiddels rijst of het NIOD en aanverwante organisaties niet expliciet deze onzinnige argumenten moeten gaan adresseren en weerleggen, nu deze helaas aan populariteit gaan winnen. Deze grote zaken leiden de aandacht af van het ondergrondse en het kleine antisemitisme. Het zijn de kleine vossen die de wijngaarden bederven (Hoogl. 2:15). Het doordrenkt bijna onmerkbaar de geest en druppelt door naar de rest van het sociale weefsel.

Het is moeilijk daar stelling tegen te nemen. Je kunt er alleen gesprek tegenoverstellen, iets dat Leiden nu toezegt, zoals men ook onderzoek toezegt. En op basis daarvan strenge maatregelen. Ter plekke oplaaiende brandjes blussen is nuttig, maar daarmee dooft men de veenbrand niet. En aan het toegezegde gesprek doen we graag mee.

Namens het Overlegorgaan van Joden en Christenen (OJEC), Leo Mock, Piet van Midden, Elja Schwarz. 

Terug naar Birkenau. Door Ginette Kolinka & Marion Ruggieri. Uitg. De Arbeiderspers, 2020, 92 blz. ISBN: 9789029541244, € 17,99.

De joodse Ginette Kolinka doet als 94-jarige verslag over het laatste oorlogsjaar. Ze was negentien toen ze op 13 maart 1944, een mooie zomerse dag, samen met haar vader van 61, haar broertje Gilbert van 12 en haar neef van 14 vanuit Avignon werd gedeporteerd naar Auschwitz-Birkenau. Haar vader en broertje werden daar direct vergast, maar zij moest werken in het vrouwenkamp. Na Auschwitz, Bergen-Belsen en Theresienstadt is zij de enige van hen die in juni 1945 in Frankrijk terugkeert. Ze gaat werken op de markt en trouwt in 1952. Haar omgeving, haar man, haar zoon en kleinkinderen vertelt ze nooit over deze ervaringen. Ze “wil anderen niet met haar verhaal lastigvallen.” Pas na vijfenvijftig jaar, in 2000, als ze weduwe is, vertelt ze over haar ervaringen in de kampen aan scholieren, dankzij de stichting die Steven Spielberg na zijn film Schindler’s List heeft opgericht om getuigenissen van kampgevangenen te verzamelen. Ze keert ook terug naar Birkenau, maar vindt daar niets van wat zij toen heeft gezien en meegemaakt. De aangrijpende gebeurtenissen uit die tijd worden sober maar filmisch beschreven. Of het moet zijn dat je als lezer haar ervaringen inkleurt met de beelden die je van elders kent. Naast alle verschrikkingen vertelt ze ook één mooie herinnering: hoe Simone Veil haar in het kamp een jurk heeft gegeven die haar leven heeft gered. Op de omslag staat in schril contrast met haar relaas een stralend portret van deze sterke vrouw.

Het is een indrukwekkend getuigenis dat een extra dimensie krijgt in de aanloop naar de herdenking van de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog en de viering van 75 jaar bevrijding, vooral als je haar verhaal leest op Pasen, wanneer we vieren dat het leven is sterker dan de dood. 

Cor Sinnema, DB-lid OJEC 

I.v.m. het coronavirus gaat het Leren en Vieren weekend volgende maand niet door.
Wij zullen ons beraden op een andere activiteit.

Hartelijke groet en blijf gezond, Pesach en Pasen zullen dit jaar anders worden beleefd en gevierd.

Namens de commissie Leren en Vieren Petra van Schelven- van de Wetering

Beste ik,

Over drie weken is het Pesach, het feest van de Uittocht uit Egypte, bevrijding van de slavernij. Maar het tegenovergestelde van bevrijding voelen we dit jaar wel erg aan den lijve. Het lijkt, voelt en is een gegeven: we kunnen geen kant op! We zitten vast. Maar zitten we wel echt vast of heeft het vastzitten ook een misschien wel overheersende geestelijke component? Slavernij heeft ook heel veel te maken met hoe ik aankijk tegen mijn beperkingen.

Laat ik vooropstellen dat het een gezond en belangrijk principe is binnen het Joodse denken om bij de ander het goede te zien en naar jezelf steeds met een kritische blik te kijken.

Als ik bij de medemens een onjuist gedrag waarneem dan kan dat alleen omdat ook bij mijzelf dat negatieve, desnoods op een lager niveau, aanwezig is. Als ik namelijk van het bestaan van dat kwaad geen weet heb, dan is het ook niet mogelijk dat ik het kan zien. Het is dus erg makkelijk om te benadrukken wat voor prachtige leringen we kunnen putten uit het isolement waartoe wij nu fysiek en vooral ook geestelijk worden gedwongen.  En dus richt ik dit artikel niet aan u, beste lezer, maar aan mijzelf. Een zelfreflectie in een tijd waarin alles anders loopt dan verwacht.

Ik moest denken aan die toespraak die ik hield in een dorp ergens in Friesland. Zo’n dertig jaar geleden. Er werd een Jad Vashem medaille uitgereikt aan Rechtvaardigen onder de Volkeren die geheel belangeloos met gevaar voor eigen leven Joden hadden gered. Zoals gewoonlijk was er een welkomwoord van de vrijwilliger van Jad Vashem Nederland, daarna bracht ik een meer algemene gedachte, daarna in het Engels de cultureel attaché van de Ambassade van Israel en daarna de uitreiking. Hoe het verdere programma eruitzag is niet relevant op dit moment. Nadat ik mijn toespraak had gehouden was het woord aan de cultureel attaché.

Hij begon zijn toespraak, refererend aan mijn woorden, als volgt: “Although I’am not a religious Jew – Hoewel ik geen gelovige Jood ben….”.
Zijn toespraak was verder prima. Verder wel, want ik vroeg hem wat het nut was om te benadrukken dat hij geen gelovige Jood is. In mijn optiek een overbodige opmerking en bovendien een beetje beledigend naar de aanwezigen die allen gelovige Christenen waren.
Hij gaf sportief en welgemeend aan dat ik gelijk had en dat hij in de toekomst zou opletten.

Enfin, twee dagen later zaten wij samen in de trein naar Middelburg. Hij was ingestapt in Den Haag en ik zat al vanaf Amersfoort in de trein.
Onze trein-ontmoeting was niet afgesproken maar het resultaat van het toeval, voor zover dat bestaat. Hij bemerkte mij in de coupe, komt tegenover mij zitten en in plaats van goedemiddag, waren zijn woorden: “rabbi, I’am a religious Jew – ik ben wel degelijk een gelovige Jood.” En toen begon zijn verhaal. Zijn ouders waren overlevenden van de Shoah.
Vader uit Polen en moeder uit Duitsland. Na de oorlog gingen beiden op aliya naar Israel. Hebben elkaar leren kennen in een kibboets, zijn getrouwd en toen werd ik geboren. Ik heb nooit kunnen begrijpen waarom mijn ouders, en hun hele generatie, zich hebben laten afslachten. Wij, trotse Israëliërs, zouden de vijand keihard hebben verslagen.
Ik keek neer op mijn vader en mijn moeder. Maar toen, gedurende de Jom Kippoer oorlog, kwam er onverwacht een andere kijk op mijn ouders. Ik was een luitenant in het leger. Gaf leiding en was verantwoordelijk voor meer dan vierhonderd manschappen van een tankdivisie. Wij wisten ons onverwacht omsingeld door het Egyptische leger.
We zagen ze natuurlijk niet, want tanks staan niet vlak tegenover elkaar in een oorlog, maar toch. En ik was doodsbang. En ik smeekte G’d: lieve G’d redt mijn manschappen en mijzelf. En als U mij redt, weet dan dat ik altijd koosjer zal gaan eten, sjabbat gaan houden en de dagelijkse gebeden zal gaan uitspreken. Wat was ik bang.
En toen dacht ik aan mijn lieve ouders, zeven jaar omsingeld door vijanden, ze hadden geen wapens, geen land waarheen ze konden vluchten, niemand die ze zou willen redden.
En ik dan nu: wij zijn zwaar bewapend, de vijand zien we niet eens en ik weet dat het sterkste leger ter wereld ons zal komen bevrijden binnen enkele dagen. Wat ben ik toch een lafaard, wat een disrespect naar mijn ouders….

Terwijl ik in quarantaine zit in mijn eigen huis, gevangen (?), denk ik aan mijn lieve ouders.
Vijf jaar omringd door vijanden die hun vernietiging voor ogen hadden, bijna drie jaar in onderduik, in quarantaine.
Geen kant konden ze op. De duikouders van mijn vader waren uitbuiters, van mijn moeder door en door goede mensen. Bijna drie jaar zat mijn vader volledig opgesloten, geen kant kon hij op, niet even een frisse neus in een tuin en dan ook nog zware honger. Ik heb nooit neergekeken op mijn ouders, maar ook nooit nagedacht over hun leven in de onderduik.
Ik voel, veel te laat natuurlijk, een diep respect. Het enige wat ik steeds heb mogen aanhoren dat zij het goed hebben gehad in verhouding tot de grote meerderheid die in de kampen hadden gezeten….

Ik moet gewoon niet zeuren, zeg ik tot mijzelf. Geïsoleerd?
Ik heb e-mail, telefoon en kan echt wel even een ommetje maken. En los hiervan kan ik juist nu zoveel voor de medemens betekenen…

Met vriendelijke groet, goede gezondheid en veel kracht en wijsheid! Moet lukken.

Binyomin Jacobs, opperrabbijn