Bij uitgeverij Van Warven is recent verschenen Alles wat adem heeft looft de Eeuwige van Binjamin Heyl: een persoonlijk, doorleefd en tegelijk theologisch rijk boek over de Tehiliem – de lofliederen die het hart vormen van het Joodse gebedsleven. In deze uitgave neemt Binjamin Heyl de lezer mee in zijn dagelijkse omgang met de Tehiliem: thuis, in de synagoge, in vreugde en in twijfel, in dankbaarheid en in protest.

Dit boek is geen academische uitleg en ook geen vrome verzameling citaten. Het is een spirituele wegwijzer. De Tehiliem worden gelezen als onderwijzing: teksten die de mens spiegelen, aanspreken en uitnodigen tot verantwoordelijkheid. Steeds opnieuw klinkt de kernvraag: hoe leef je vandaag, in verhouding tot de Eeuwige én tot alles wat leeft?

Heyl verbindt het bidden en zingen van de Tehiliem consequent met het Joodse begrip tikoen ha’olam – het helen van de wereld. Wie de Eeuwige looft, zo laat dit boek zien, kan zich niet onttrekken aan zorg voor mens, dier en aarde. Lof en gerechtigheid horen bij elkaar. Liefhebben en hoeden zijn geen bijzaak, maar de toetssteen van ware spiritualiteit.

Door de Tehiliem heen verschijnt een wereld van mensen van vlees en bloed: met falen en hoop, woede en vertrouwen, vragen en verlangen. Tegen de logica van wanhoop in klinkt het visioen dat ooit werkelijkheid zal worden: een wereld waar het goed wonen is voor alles wat leeft.

Dit boek is een uitnodiging tot vertraging, tot aandachtig lezen, bidden en leven. Voor wie zoekt naar een spiritualiteit die niet vlucht uit de wereld, maar haar wil helen.

Over de auteur
Binjamin Heyl is lid van de Joodse Gemeente Amsterdam. Hij was leraar verpleegkunde en ethiek. Hij studeerde eerst aan het Joods Seminarium te Amsterdam en later bij rabbijn Kanterman in Jeruzalem. Bij zijn terugkeer in Nederland was hij betrokken bij het OJEC (Overlegorgaan Joden en Christenen) en bij de werkgroep Liturgie en Katechese van de Katholieke Raad voor Israël (nu: Katholieke Raad voor het Jodendom). Hij doceerde ook judaïca aan de diaken- en priesteropleiding van het Sint-Janscentrum in Den Bosch en heeft talrijke publicaties over het Jodendom en de Tora op zijn naam.

Boekgegevens: klik hier.

Bron: Uitgeverij Van Warven

Het is bijzonder om te zien hoe een groep bijbelwetenschappers zich al sinds 1961 heeft verenigd om zich in te zetten voor de bestudering van de Hebreeuwse Bijbel in de joodse en christelijke tradities. Ze proberen jaarlijks één cahier uit te brengen waarin zij verslag doen van hun bevindingen. Eind vorig jaar verscheen nummer 38, gewijd aan de profeet Jesaja.

Door: Cor Sinnema

Het is een prachtig nummer met gedetailleerde deelstudies. Er komt van alles ter sprake: de spelling van het Hebreeuws, vraagpartikels, enkele afzonderlijke verzen, perikopen, een of meerdere samenhangende hoofdstukken en grote delen binnen het boek Jesaja. En de manier waarop Jesaja wordt geciteerd en opnieuw begrepen.

Dit cahier bevat tien hoofdstukken van elf auteurs, onder wie een duo. Vijf van hen zijn emeritus-hoogleraar en drie emeritus-predikant. Twee anderen hebben nog een leeropdracht als hoogleraar en een van hen is promovendus. Samen behandelen ze capita selecta van de 66 hoofdstukken waaruit het boek Jesaja bestaat. Kennis van het Hebreeuws en Grieks is natuurlijk wel handig, maar toch niet altijd per se noodzakelijk. Échte Hebraïsten zullen ervan genieten over een modale yiktol.

Het boek Jesaja is evenals vele andere geschriften van het Oude Testament niet het werk van individuele auteurs, maar van een hele reeks schrijvers, dichters en overleveraars, en een of meerdere redacteurs.

De eerste bijdrage van Ulrich Bergs gaat over het boek Jesaja als geheel. De theorie van drie auteurs/redacteuren wordt niet door iedereen onderschreven. De tegenstelling tussen de Deuterojesaja en Tritojesaja wordt verderop in het cahier zelfs bestreden. Bergs vergelijkt het boek Jesaja “met een literaire kathedraal, waaraan verschillende bouwmeesters gedurende meerdere eeuwen hebben bijgedragen”. We moeten niet vergeten dat woorden in tegenstelling tot stenen van betekenis kunnen veranderen als ze in een nieuwe context worden gebruikt. We zouden het boek Jesaja of beter sepher yeshayahu kunnen omschrijven als een verzameling woorden en tradities over diverse thema’s, concepten en motieven die aan een profeet worden toegeschreven.

Dieneke Houtman geeft in haar bijdrage een overzicht van joodse en christelijke interpretaties van de verzen 9:5-6, die bij christenen in de Kerstnacht klinken. Jammer dat voorgangers en predikanten met het cahier pas eind 2026 hun voordeel kunnen doen, want hoewel het vlak vóór Kerstmis verscheen, viel hij bij abonnees pas daarna in de bus. Deze tekst wordt steeds gelezen als een messiaanse verwachting, met een messiaanse figuur. Is het een erenaam of koning Hizkia? Het is duidelijk dat Jodendom en christendom in hun uitleg andere wegen zijn gegaan.

Daarna volgt een bijdrage van Klaas Spronk, die inzoomt op de concentrische structuur in de hoofdstukken 13 en 14 en daarbinnen op de verzen 12-14. Hij zoekt naar de mythologische achtergrond van een verhaalfiguur, i.c. de ‘koning van Babel’. Het lijkt erop dat het niet om een bepaald individu gaat, maar om een type, een mythologische figuur.

In de bijdrage van Adri van der Wal komen vier hoofdstukken 24-27 aan de orde, die een eenheid vormen omdat ze door een vergelijkbaar woordgebruik aan elkaar verbonden zijn. Het is een compositie van losse delen die tot een samenhangend geheel zijn gebundeld.

Tussen de twee grote delen waarin Jesaja kan worden opgesplitst gaapt een gat. Heel gedetailleerd gaat Archibald van Wieringen in op de overgang van hoofdstuk 38 en 39 naar hoofdstuk 40 over de tijd na de ballingschap. Het is een ‘complex hoofdstuk’, dat een belangrijke brugfunctie vervult om de sprong te wagen in God te blijven geloven.

Het woord ‘ebed JHWH komt veel voor in Jesaja. In de zesde bijdrage stelt het schrijversduo Haposan Cornelius Sinaga & Marjo Korpel dat de vertaling ‘slaaf’ of ‘slaafgemaakte’ in onze tijd niet meer voldoet, omdat de kenmerken van de ‘ebed JHWH’ nogal afwijken van hoe wij tegen slavernij aankijken. In de Bijbel gaat het ook om roeping en vorming, om dienen en liefhebben. Beter is het om het woord ‘dienaar’, ‘gezant’ of ‘ambassadeur’ te gebruiken.

Het valt Pieter Lugtigheid op hoe vaak JHWH zich in de profetenboeken Jesaja en Jeremia uitspreekt in vragende vorm. Het blijken vaak retorische vragen, maar ze hebben soms het karakter van ondervragingen en deze horen eerder in een rechtszaal thuis. Of beschuldigingen aan het adres van JHWH: dat Hij niet in staat ​​is om iets nieuws te scheppen in de menselijke geschiedenis. Het is te zien in Jeremia 2:5 en Jesaja 45:9-10.

Op grond van de godsspraakformules stelt Nico Riemersma voor om hoofdstuk 65 in drieën te verdelen. Het lijkt een antwoord op ‘het gebed van een boeteling’. Hij wijst op veranderingen in de woordvolgorde. Die hebben betekenis. Het gebruikte participium in het Hebreeuws van vs. 17 kan op verschillende manieren worden vertaald en levert telkens een ander accent op. Is de uitspraak van dit vers (‘Want zie, Ik schep een nieuwe hemel en een nieuwe aarde’) het begin of het einde van een perikoop, wat is de context, kijken we naar chiastische structuur en de herhalingen?

Het Wijsheidsgeschrift Ben Sira (De Wijsheid van Jezus Sirach) citeert uit Jesaja. In zijn bijdrage laat Panc Beentjes zien hoe elementen uit bestaande bijbelse vertellingen ingevoegd worden in andere teksten waardoor nieuwe tekst ontstaat. Het geschrift bevat een reeks portretten over koningen van Juda, onder wie koning Hizkia. De auteur van dit geschrift speelt met de woorden die hij bij Jesaja heeft gevonden, soms wijkt hij ervan af en geeft ze nieuwe contexten.

Vanwege het hoge aantal aanhalingen in de evangeliën wordt het boek Jesaja wel eens het vijfde evangelie genoemd. In het laatste artikel bespreekt Wim Weren vier (van de elf) aanhalingen uit Jesaja in het evangelie van Matteüs. Door aanpassingen hebben de vervullingscitaten een nieuwe betekenis, soms ook dubbele betekenissen, gekregen. Matteüs gebruikt Jesaja om zijn visie op Jezus te belichten.

Er worden door de auteurs verschillende vertalingen gebruikt. Naast NBV21 en de Naardense Bijbel zijn dit vaak ‘eigen’ verhelderende werkvertalingen. De vondsten in de afzonderlijke studies zullen op den duur wel hun weg gaan vinden in weer een nieuwe ‘Nieuwe’ vertaling. Voor wie volgt hoe wetenschappelijke inzichten ontstaan, is het cahier natuurlijk een must, voor de geïnteresseerde liefhebber is het stevige kost, maar door de beperkte omvang is het een genoegen om de bijdragen te bestuderen. Het cahier sluit af met korte samenvattingen, een uitgebreid tekstregister van 12 bladzijden en een overzicht van personalia.

In het Voorwoord spreken de drie redacteuren de hoop uit dat de artikelen in deze bundel inzichten en stof tot nadenken geven en dat ze helpen de aloude teksten nieuw te verstaan. In die opzet zijn ze wat mij betreft absoluut geslaagd. Ik vind het een prachtig nummer waarin duidelijk wordt dat wat op synchroon niveau is gevonden geïntegreerd wordt in een diachrone ontwikkeling. Het was geen straf om tijdens de koude dagen de studeerkamer te bezoeken en me te warmen aan deze studie.

Boekgegevens
Jesaja, onder redactie van Marco Visser, Willien van Wieringen en Nico Riemersma, nr. 38 in de reeks Amsterdamse Cahiers voor Exegese van de Bijbel en zijn Tradities (ACEBT), Amsterdam, Uitg. Societas Hebraica Amstelodamensis, 2025, 126 blz. ISNB 9789083414737, € 26,95.

Cor Sinnema is permanent diaken in het bisdom ‘s-Hertogenbosch

Drie maanden voor zijn dood op 7 november 2020 legde de bekende Engelse rabbijn Jonathan Sacks de laatste hand aan zijn laatste boek, waarvan nu een Nederlandse vertaling is verschenen: De kracht van de Tora. Ideeën die je leven veranderen. Hierin huldigt hij de stelling dat de wereld zou veranderen als het ideeëngoed van het jodendom door meer mensen zou worden overgenomen. Hij ontleent deze ideeën aan de Tora en acht sommige ideeën zelfs baanbrekend. Ook de vertalers omschrijven de Tora aan het eind als ‘het oerboek van het joodse geloof’ (blz. 319).

Door: Cor Sinnema

Sacks zegt: “De Tora is niet een boek van mensen. Het is Gods mensenboek” (blz. 27). Volgens hem is het grootste religieuze mysterie dat God gelooft in mensen en niet andersom. Het mysterie in het hart van het jodendom is niet het geloof in God. Het is Gods geloof in joden (blz. 158).

In zijn boek gaat Sacks opnieuw in dialoog met wijzen en commentatoren uit de rijke joodse traditie zoals Rasji en Maimonides, en hij vergelijkt de ideeën met de resultaten van de moderne wetenschappen. Dat doet hij op zijn eigen wijze, zoals eerder in de vijfdelige serie ‘Verbond en dialoog’ bij alle boeken van de Tora. Hij laat met overtuiging nog eenmaal zien hoe hij in zijn leven kracht heeft kunnen putten uit de Tora, de vijf boeken van Mozes. Alle vierenvijftig parasjot (meervoud van parasja), gedeeltes uit de Tora die binnen één jaar op evenzovele sjabbatsdagen in de synagoge worden gelezen, voorziet hij van commentaar en deze samen houdt hij de samenleving als spiegel voor. Sacks noemt het jodendom een uiterst sociaal geloof. Hij verzet zich tegen elke ‘nieuwe religie’ waarmee mensen zichzelf kunnen helpen, van zichzelf leren houden alsof hun leven ervan afhangt. De ‘gezondverstandgidsen over het leven’ leggen het af tegen de joodse leefregels. De sabbat is de remedie tegen ‘selfitis’. Actuele thema’s komen aan de orde: dialoog, ons brein, identiteit, populisme, verbond, sociaal contract, de negatieve effecten van sociale media op de menselijke verhoudingen van de communicatie, cyberpesten, filantropie.

De resultaten van allerlei disciplines zoals sociologie, psychologie, psychotherapie en economie houdt hij tegen het licht van de Tora. Hij is ook bijzonder geïnteresseerd in medische onderzoeken en rapporten. Sacks noemt Jozef de eerste persoon in de geschiedenis die koos voor vergeving. Hij noemt hem ook de eerste econoom ter wereld vanwege zijn gedachten over zeven vette jaren die gevolgd worden door zeven magere jaren. Jozef is in zijn ogen ook de eerste cognitieve therapeut omdat hij begreep wat ‘omdenken’ is: “Het anders leren kijken naar negatieve gebeurtenissen in het leven, waardoor je jezelf kunt bevrijden van depressie en aangeleerde hulpeloosheid.”

Behalve de grote vraagstukken in de wereld van vandaag behandelt hij ook de kleine vragen van de Hebreeuwse grammatica. Hij wijst bijvoorbeeld op bijzondere details van een woord, de woordvolgorde of zinsconstructie en zoomt in op Hebreeuwse woorden chol (leeg) en kodesj (heilig), op het verschil van priesterlijke en profetische verzoening.

De parasjot zijn nooit genummerd, maar hebben een titel die gelijk is aan de eerste woorden waarmee het gedeelte begint. In elke parasja vindt hij een levensveranderd idee dat hij over 4 à 5 bladzijden uitwerkt en als moraal samenvat en met een spreuk of tegeltjeswijsheid afsluit, zoals: “Wacht niet tot de wereld beter wordt. Neem zelf het initiatief. De wereld wacht op jou.” (blz. 300)

Handig zijn de registers aan het eind van het boek met verwijzingen naar Bijbelplaatsen, enkele inhoudelijke thema’s en alle parasjot in alfabetische volgorde. Het boek is mooi uitgegeven, leest prettig en is een aanwinst voor ieder die zich wil verdiepen in de Tora; een cadeautje!

Boekgegevens
De kracht van de Tora. Ideeën die je leven veranderen, Jonathan Sacks, Skandalon, Middelburg, 2025, ISBN 978-94-93220-91-1, 334 blz. € 32,99

Cor Sinnema is permanent diaken in het bisdom Den Bosch

Bij Stichting LeV is recent het boek Lieflijk op de tong – Stemmen bij de Tora van Henk Scholder, Dodo van Uden en Niek de Wilde verschenen. Deze auteurs zijn allen judaïcus en werken als freelance docent in leerhuizen en bijbelstudiegroepen van verschillende kerkgenootschappen. In dit boek presenteren zij het studiemateriaal dat zij speciaal voor deze Lerngroepen hebben ontwikkeld in de Stichting LeV, een afkorting van ‘Leren en Vernieuwen’. Deze stichting is in 2002 opgericht om de studie van Bijbel en joodse traditie te stimuleren.

Door: Cor Sinnema

Voor hun boek hebben zij de 52 columns geredigeerd en gebundeld die zij eerder hebben gepubliceerd in het voormalige tijdschrift Kerk&Israël-Onderweg, een uitgave van de PKN over de relatie tussen kerk en Israël. Hierin geven zij commentaar en uitleg bij de tekstgedeeltes uit de Tora die gebruikt worden bij wekelijkse voorlezing in de synagogen. Het leesrooster is zo samengesteld dat binnen het tijdsbestek van een jaar alle boeken van de Tora een plaats krijgen. Elk tekstgedeelte, sidra in het Hebreeuws, wordt behalve met een nummer ook aangeduid met de eerste woorden van de betreffende aflevering. De meest bekende is waarschijnlijk de eerste, die in het Hebreeuws Beresjiet (‘In het begin’) wordt genoemd. Het leerboek volgt het joodse jaar, maar vermeldt niet in welke periode van het jaar de betreffende sidra aan de orde is. Samen met veel andere informatie wordt dit bekend verondersteld. Hieruit blijkt dat dit leerboek een doelgroep voor ogen heeft die voldoende bekend is met de joodse leeswijze: lernen.

In hun bijdragen volgen de schrijvers nauwkeurig de regels van de karakteristieke joodse uitlegkunde. Ze beginnen met een leesvraag bij een fragment uit de wekelijkse aflevering. Dat fragment varieert in lengte: van een hoofdstuk tot een of twee verzen, en éénmaal zelfs twee letters: de lettergrootte van de ayin en dalet van het eerste en laatste woord uit Deuteronomium 6,4. Daarna geven de auteurs antwoorden en interpretaties van joodse geleerden. Alle columns sluiten af met de vraag naar een voorbeeld uit eigen leven of directe omgeving. Met deze opzet proberen de schrijvers het gesprek op gang te brengen en de deelnemers tot nieuwe inzichten te brengen.

Het interessantste deel zijn de vragen, antwoorden en discussies uit de rabbijnse literatuur: de Midrasj en Misjna, Talmoed en Tosefta. De auteurs citeren bekende klassieke commentatoren: Maimonides of Rambam, Nachmanides en Rasji, maar ook hedendaagse uitleggers. Er worden geen voetnoten gebruikt en ook een register van commentaren ontbreekt. Het genre van de column beperkt de lengte van de bijdragen. Deze zijn op één keer na nooit langer dan drie bladzijden.

Wie het boek wil gebruiken moet een of meerdere Bijbeluitgaven naast zich hebben. De samenstellers laten met dit studieboek zien dat zij zich de kunst van het lernen hebben eigen gemaakt. De gebundelde columns kunnen voorgangers en predikanten helpen bij hun wekelijkse preek of verkondiging. Omdat veel voorkennis is vereist, is het vooral geschikt voor hen, die voldoende tijd en moeite willen nemen om nieuwe ontdekkingen te doen. Het kan de Bijbellezers in de kerken en de leerhuizen helpen om kennis te maken met de lange traditie van joodse uitlegkunde.

Het is zoals Rabbi Elazar ben Azarja uit de eerste eeuw al zei: “Het is onmogelijk dat een bijeenkomst in het leerhuis eindigt zonder een nieuwe interpretatie.” (Chagiga 3a)

Boekgegevens
Auteurs: Henk Scholder, Dodo van Uden en Niek de Wilde | Titel: Lieflijk op de tong. Stemmen bij de Tora | Uitgave van de Stichting LeV, Amsterdam | Aantal pagina’s:169 | ISBN: 978-90-77621-07-3 | Prijs:  € 20,-

Voor meer info of om dit boek te bestellen: klik hier.

Cor Sinnema is permanent diaken in het bisdom ‘s-Hertogenbosch

Huub Oosterhuis († 2023) en Alex van Heusden begonnen in 1997 bij de Stichting Leerhuis & Liturgie en later bij De Nieuwe Liefde aan het project ‘De hele bijbel gelezen en uitgelegd’. Hun doel was de Hebreeuwse brontekst “zo adequaat mogelijk in het Nederlands te vertalen – niet in kerkelijk of theologisch, maar ook niet in zogenaamd alledaags Nederlands”. Alex van Ligten verklapt in het voorwoord van het onlangs bij uitgeverij Skandalon verschenen boek Tora – de vijf boeken van Mozes dat de bijbelwetenschapper Van Heusden niet altijd voor het vertaalwerk zorgde en de dichter Oosterhuis er dan taal aan gaf. Dat was ook vaak omgekeerd.

Door: Cor Sinnema

Hun eerste boek verscheen in 1999 en had de titel In den beginne. Het boek Genesis; De vijf boeken van Mozes, de Tora: de eerste afdeling van de joodse Schrift. Later volgden Exodus en Numeri. Leviticus en Deuteronomium zijn niet eerder gepubliceerd. De twee hebben stug doorgewerkt en voor veel toelichtingen gezorgd. Van Heusden schrijft dat het werken aan de vijf levensboeken voor Oosterhuis in zijn laatste levensjaar een bron van vertroosting was.

Samen besteedden ze veel aandacht aan de voorleesbaarheid van de teksten. Dat was ook een van hun doelen. De teksten zijn kolometrisch, dat is op één regel, weergegeven. De regels volgen de Hebreeuwse zinsbouw en kunnen op één adem worden voorgelezen. Ze zien er uit als poëzie. Dat helpt “om de Bijbel niet te lezen als de notulen van de vorige vergadering, maar als een groot en groots epos.” De veelheid van vertalingen brengt ons dichter bij de inhoud van de Schriften.

Opvallend is dat de Godsnaam als het tetragrammaton JHWH wordt weergeven omdat deze het meest brontekstgetrouw is. De tekst springt altijd in als het om de directe rede gaat. Er is veel aandacht voor poëzie, die steeds cursief wordt weergegeven en altijd uitgelegd. In het eerste scheppingsverhaal wordt één vers met nadruk als poëzie bestempeld: 1:27. De voetnoot verduidelijkt dat het karakteristiek is voor het bijbels verhalend proza dat de verhaalvorm door dichtregels wordt onderbroken om een belangrijk moment te accentueren. Het eerste wat de mens spreekt is volgens het bijbelse verhaal in vers 2:23 een gedicht!

Het zal groene exegeten deugd doen dat de mens niet gevraagd wordt om te heersen over de aarde. Genesis 1:28 klinkt hier: “Wees vruchtbaar in groten getale / maak de aarde vol en beheers haar / zorg goed voor de vissen van de zee en de vogels van de hemel / en voor al het levende dat over het land kruipt.” In hun commentaar merken de vertalers op dat de strekking hier moet zijn: breng de aarde in cultuur, behoed en dien de aarde. De mens zelf is een toevallig nakomertje en is geschapen met geen ander doel dan de goden te dienen.

In de eerste bijlage gaat Mirjam Elbers in op het taalgebruik in bijbelvertalingen. Ze merkt op dat een aantal theologen, onder wie Oosterhuis, bezwaren had tegen de vertaling van de NBV van 2004, die de taal leek op te vatten als een verpakkingsmiddel voor de boodschap. De tweede bijlage ‘Om verder te lezen’ verwijst vooral naar literatuur uit de Amsterdamse School.

Binnenkort vieren joden weer Simchat Tora (Vreugde der Wet), het feest waarop ze de Tora hebben ontvangen. Dan is de Tora helemaal uitgelezen en begint men direct opnieuw vooraan als symbool om te laten zien dat de Tora geen begin en geen einde kent en dat men nooit uitgelezen of uitgeleerd is. Het kan een reden zijn om mee te lezen. Naast de eerdere vertalingen zal het lezen in deze nieuwe vertaling voor velen ook een feest zijn. Oosterhuis en Van Heusden munten uit door hun grote eerbied voor het Woord. Hun nieuwe vertaling met de vele zakelijke toelichtingen en verduidelijkingen is nog nooit eerder vertoond. Nu dit werk tot een goed einde is gebracht, kan in brede kring de kreet gaan klinken: “En hij staat”, maar nu in de boekenkast.

Boekgegevens
Tora – de vijf boeken van Mozes. Vertaald en toegelicht. Huub Oosterhuis/Alex van Heusden, Uitg. Skandalon, 2024, ISBN 978-94-93220-77-5, 808 blz. € 49,99
___

Cor Sinnema is permanent diaken van het bisdom ‘s-Hertogenbosch

Eerder dit jaar verscheen bij Adveniat het boek Parels van wijsheid. Parabels, fabels en gelijkenissen in de wereldliteratuur onder redactie van Eric Ottenheijm, Nikki Spoelstra en Martijn Stoutjesdijk. Cor Sinnema las het boek en is positief: “Het is complete en prachtige bundel”.

Door: Cor Sinnema 

Parels van wijsheid is het tweede publieksboek dat het Nederlandse breed opgezette wetenschappelijk onderzoek naar parabels (Parables and the Partings of the Ways) heeft opgeleverd. Dit onderzoek startte in 2014 en leverde in 2020 de eerste bundel op onder de titel Parabels. Onderricht van Jezus en de rabbijnen. De titel Parels van wijsheid van deze nieuwe bundel verraadt dat parabels een onderdeel zijn van een bredere opzet.

‘Parabels zijn overal’, is de eerste zin waarmee de inleiding begint. Ze maken deel uit van ons Nederlands en Europees/westers cultureel archief. Ze vormen het hart van het onderricht van Jezus en gaan vaak over het Koninkrijk van God. Maar liefst vierendertig auteurs hebben aan deze bundel meegeschreven, onder wie de drie redacteuren. Het boek bestaat uit vier delen met elk tien hoofdstukken. In het eerste deel worden Bijbelse en na-Bijbelse parabels besproken en hun uitleg in het christendom. In dit deel hebben vier auteurs ieder voor twee bijdragen, en twee auteurs voor elk één hoofdstuk gezorgd. Zij zijn actief binnen instellingen met een herkenbare joodse of christelijke achtergrond.

In het tweede deel komen parabels in het jodendom ter sprake, vanaf haar Bijbelse wortels tot aan de moderniteit. Tot in onze dagen maken ze deel uit van de moderne westerse cultuurgeschiedenis, zoals in de chassidische verhalen. Ze verschijnen meestal in de context van een commentaar op een Bijbelstekst, als onderdeel van een midrasj en gaan vaak over de verhouding tot God. Ook dit deel bestaat uit tien hoofdstukken, waarvoor twee auteurs ieder twee bijdragen en zes auteurs elk voor één hoofdstuk schreven. Onder hen zijn veel classici, van wie er ook zijn die weet hebben van joodse studies.

Het derde deel gaat over parabels en aanverwante genres uit de Grieks-Romeinse, de Aziatische, Arabische en Perzische wereld. Tien bijdragen van tien auteurs over fabels, mythen, moralistische en didactische verhalen, zoals die te vinden zijn bij Plato, in het hindoeïsme, het boeddhisme, de Dao en de islam. Referentiepunt blijven de Bijbelse parabels, waaronder met name de parabel van de verloren zoon. Deze wordt ook weer genoemd in het vierde deel. Dit deel geeft een selectie van parabels die in allerlei vormen worden toegepast in de filosofie, literatuur en moderne media. Ze stellen maatschappelijke problemen aan de orde via allerlei stripfiguren als Donald Duck of figuren zoals Kyle uit een bekende Amerikaanse animatieserie.

Het moderne parabelonderzoek is minder bezig met de precieze vorm van het genre met een verhalend deel (masjal) en de toepassing (nimsjal), al dan niet met een retorische vraag. Het blijkt dat er bij de doorwerking soms elementen worden toegevoegd of dat de toepassing wordt weggelaten, vooral bij moderne parabels. Elke auteur zoekt bij de definitie van parabels naar een typerend element voor haar/zijn bijdrage. Ze worden omschreven als ‘fictieve verhalen die beogen een (morele) boodschap overdragen’, of verhalen die de lezer via wenken tot eigen conclusies wil laten komen. De nadruk ligt op kennis en inzicht, of ze roepen op tot omkeer. Vaak komen de auteurs met eigen vertalingen voor het punt dat ze willen maken. Ze wijzen op het gebruik van woordgrapjes en op de dubbelzinnigheid in Hebreeuwse woorden. Ze zijn serieus maar vaak ook heel grappig. Het wordt duidelijk hoe universeel het gebruik van parabels is.

Een Zakenregister en Parabelregister maken het tot een complete en prachtige bundel waarbij het accent ditmaal minder ligt op de religieuze gebruik en meer op de letterkundige aspecten van de verhalen. De korte bijdragen lezen prettig en geven veel informatie bij de parels van vertelkunst. Ik stem graag in met de woorden van een van de auteurs: “Erfgoed, ook het joods-christelijke, kan alleen maar levend blijven wanneer het wordt getoetst aan nieuwe versies en interpretaties.”

Boekgegevens:
Parels van wijsheid. Parabels, fabels en gelijkenissen in de wereldliteratuur. Onder redactie van Eric Ottenheijm, Nikki Spoelstra en Martijn Stoutjesdijk. Uitgeverij Adveniat, Leeuwarden, 2024, ISBN 978 94 9327 992 6, 301 blz. € 22,99

Cor Sinnema is permanent diaken in het bisdom ‘s-Hertogenbosch