Deze biografie van de bekende joodse hoogleraar psychiatrie Herman Meïr van Praag omvat 600 bladzijden in 34 hoofdstukken en eindigt met een aantal supplementen met de genealogie van Van Praag, een beknopt biografisch overzicht, zijn onderscheidingen, zijn voornaamste publicaties, een bibliografie en een personenregister.

Door: Cor Sinnema

Dit omvangrijke boek begint en eindigt met zijn jood-zijn. Dat gegeven tekent zijn hele leven, tot op de dag van vandaag. Zijn grootvader, Herman Maurits van Praag, was medeoprichter van de Nederlandse Zionistenbond. Zijn ouders, Marinus van Praag en Charlotte Leverpoll, waren niet-religieus, maar zelf is Herman ‘al jaren overtuigd joods (liberaal) gelovig’. Het gezin waarin hij opgroeide, ging vrijwel wekelijks naar de dierentuin in Rotterdam. Deze aandacht voor dieren heeft bij hem voorgoed een bijzondere belangstelling voor dieren gewekt. Zijn biograaf, Henk Haenen, vermoedt dat dieren bij hem ‘de belangstelling voor de relatie tussen het biologisch gefundeerde brein en het menselijk gedrag’ hebben ontwikkeld (blz. 120).

Voor de oorlog was Herman een verlegen, onzeker jongetje. Dat veranderde toen het gezin werd opgepakt en hij kamer-oudste werd in ‘kamp Barneveld’. In kamp Theresienstadt zorgde hij als staljongen voor de paarden. Vijftien jaar oud was hij toen hij samen met zijn ouders en zus Lieneke uit het kamp werd bevrijd. Hij is er sterker uitgekomen en besluit resoluut ‘iets van zijn leven te maken’.

Voor Herman blijkt het tot een ‘eeuwenoude joodse traditie’ te behoren om geneeskunde te studeren (blz. 125). ‘Biologische psychiatrie’ zou zijn onderzoeksterrein worden, het grensgebied tussen psychiatrie en neurologie. Zijn oorlogservaringen waren daarvoor de belangrijkste motivatie: “de eigen diepgaande existentiële ervaring op het grensvlak van leven en dood” (142). Hij zag verbanden tussen het gedrag van mensen en de werking van hun hersenen. Deze invalshoek was totaal nieuw in de psychiatrie. Dit verklaart de ondertitel van de biografie: Ooggetuige en revolutionair psychiater.

Uitgebreid volgt zijn biograaf hoe Van Praag de psychiatrie als wetenschap heeft geprobeerd te vernieuwen. In 1962 promoveert hij in Utrecht met een baanbekende dissertatie en werkt daarna als assistent in het Dijkzicht Ziekenhuis. In 1966 werkt hij als researcher met een eigen afdeling in Groningen en wordt daar in 1968 tot lector en in 1970 tot hoogleraar benoemd. Het kost Van Praag veel moeite om zijn ideeën over de relatie brein en gedrag te realiseren. De traditionele psychiatrie in Nederland was sterk psychoanalytisch en fenomenologisch georiënteerd. Toch ontstaat er langzamerhand enige acceptatie. Hij voelt zich geroepen mee te werken aan het zionistische ideaal als hij in 1976 ingaat op de uitnodiging om te komen werken in het Hadassah Ziekenhuis van de Hebrew University in Jeruzalem. Dat blijkt geen groot succes. Zonder zijn gezin en ook professioneel voelt hij zich erg eenzaam. Bovendien blijkt hij het Hebreeuws onvoldoende te beheersen.

Van 1982 tot 1992 woont Van Praag met zijn gezin in een voorstad van New York. Hij is hier uitgenodigd om zijn innovatieve en organisatorische ideeën en ervaring te ontplooien. Bij het management bestond de wens om neurobiologie te verbinden met psychiatrie. Hij kon er zijn paradigmavernieuwing verder uitwerken. De benoeming in New York brengt een nieuwe fase in de vormgeving van zijn joodse identiteit. Zijn vrouw, aan wie de biograaf een apart hoofdstuk wijdt,  was niet joods, maar ze kreeg er meer belangstelling voor toen ze aansluiting vonden bij de Beth-El synagoge van de Conservative Movement, waar Abraham Joshua Heschel een van de grote denkers was. Zijn geneeskundige loopbaan sluit hij af met een gewoon hoogleraarschap psychiatrie in Maastricht (1993-1997).

In hoofdstuk XX komen vier mensen aan het woord, die Herman van Praag typeren: een compagnon, een directe collega, een medewerker en zijn opvolger in Maastricht. Ook biograaf Haenen laat dan iets van zichzelf zien. Hij toont zich een fan en geestverwant van Van Praag en beschrijft hoe hij dat geworden is.

Na zijn afscheid als hoogleraar psychiatrie in 1998 komt hij in wat Haenen noemt een contemplatieve fase in zijn leven. Religie is volgens Van Praag het stiefkind van de psychiatrie en in universitaire kringen heerst een sterk atheïsme, terwijl mensen juist behoefte hebben aan de structuur en verticaliteit die religies bieden. Ook bij Van Praag komt er meer ruimte voor de verticale dimensie. Hij publiceert verschillende boeken over religie en menselijk gedrag, die alle getuigen van originaliteit. In zijn laatste boek: Mozes’ nalatenschap komen Zionisme en Jodenhaat uitvoerig ter sprake. Eerlijk gezegd lees ik deze boeken liever zelf dan de uitgebreide samenvatting van zijn biograaf.

Henk Haenen typeert Van Praag als een man die voortdurend op zoek is naar zijn identiteit: “Identiteit wordt je niet in de schoot geworpen, maar heb je zelf te ontwerpen, en wel in discussie met anderen.” (blz. 568). Haenen heeft erg zijn best gedaan om de drijfveren van Van Praag te achterhalen en te verklaren. Het is logisch dat medisch vakjargon daarbij niet te vermijden is. Het leven van deze gepassioneerde wetenschapper blijkt zich ook heel goed te lenen voor uitstapjes in filosofische beschouwingen.

Het is jammer dat Haenen zich vaak herhaalt, voortdurend samenvat en later nog eens. De vele opmerkingen als: “Ik kom er in een volgend hoofdstuk op terug”, “waarover straks meer” of “daar zal ik later op ingaan” en: “eerder in de biografie” of “zie het eervorige hoofdstuk”, maken het lezen lastig.

Het is een kloek boek over het leven van een bijzonder mens, die door Haenen met mooie formuleringen en veel beeldend taalgebruik is beschreven. Daar is niets mis mee, maar het had wellicht iets compacter gekund, zonder aan kwaliteit te verliezen en het aanzien van deze grote wetenschapper tekort te doen.

Boekgegevens
Herman van Praag. Ooggetuige en revolutionair psychater. Henk Haenen. Damon, Eindhoven, 2022, ISBN 978 94 6340 332 0, 600 blz., € 44,90

Cor Sinnema is permanent diaken in het bisdom ‘s-Hertogenbosch

“Waarom de Dag van het Jodendom belangrijk is? Je mist ontzettend veel als je als christen niets weet van het Jodendom. Dus besteed er vooral aandacht aan en kom naar de bijeenkomst op 17 januari.” Willy Hoogendoorn is bisschoppelijk gedelegeerde voor het Jodendom en organiseert op de Dag van het Jodendom 2023 een bijeenkomst in Leiden. Het thema van de Dag van het Jodendom is: sterke vrouwen.

Rabbijn Marianne van Praag geeft deze dag een inleiding. Chazaniet (voorzangster in de synagoge, die de dienst leidt) Tanja Verstelle zingt liederen zoals gezongen in de synagoge en licht deze toe. Willy Hoogendoorn zelf zal inhoudelijk spreken over het boek Ruth: “Ruth blijft na het overlijden van haar man bij haar schoonmoeder. Ze komt als vreemdelinge in een vijandig land. Ze is een exceptionele vrouw. Eentje die zegt: ik blijf bij je, jij bent oud, ik blijf voor je zorgen, jouw God is mijn God, waar jij gaat zal ik gaan, waar jij begraven wordt, word ik ook begraven. Dat is een hele dappere uitspraak van een jonge vrouw. Ze is een vrouw waar je een voorbeeld aan kunt nemen, een vrouw die zegt: wat goed is, dat doe ik en ook al zegt de hele wereld anders, ik doe het.”

“In de Synagoge wordt met Shavuoth (Joods Pinksterfeest) het boek Ruth gelezen, voorgezongen door de voorzanger of voorzangster. Dit gebeurt, omdat zij een belangrijke persoon is als vrouw van het verbond.” In dat kader wijst Willy op een parallel van het Joodse Shavuoth (Wekenfeest) en het christelijke Pinksterfeest, dat op dezelfde dag wordt gevierd. Het Joodse feest herdenkt dat het Joodse volk na de uittocht uit Egypte naar de berg Sinaï ging, waar God de Tien Geboden gaf.

Willy: “Toen de apostelen in Jeruzalem bij elkaar zaten voor wat bij ons het Pinksterfeest zou worden, was dat dus tijdens dit feest. De Joodse traditie zegt, onder andere in de Talmoed, dat één van de tekenen van het verbond is: vuur, vuur en vlammen, zo werden de geboden gegeven, geschreven met vuur op vuur. Wie de teksten op die dag intensief bestuderen, ervaren opnieuw die tekenen. Dat zien we terug in de Handelingen van de apostelen waar staat over de leerlingen: ‘er verscheen hun iets dat op vuur geleek en dat zich, in tongen verdeeld, op ieder van hen neerzette’” (Handelingen 2, 3).

Parochies in het bisdom zijn uitgenodigd om stil te staan bij de Dag van het Jodendom en vinden informatie op dagvanhetjodendom.nl. De parochie H. Thomas (Alphen aan den Rijn) organiseert bijvoorbeeld een bezoek aan het Nationaal Holocaust Namenmonument in Amsterdam. “Voordat we erheen gaan, zullen we eerst luisteren naar de betekenis van het tonen van de namen van hen die omgebracht zijn”, meldt de werkgroep volwassenencatechese, die het programma voorbereidde, in het parochieblad. “Ook zullen we kennismaken met de Stolpersteine die de laatste jaren in onze eigen omgeving geplaatst zijn: stenen met namen van slachtoffers die ooit in onze straten woonden.”

De Dag van het Jodendom werd vijftien jaar geleden (2008) door de Nederlandse bisschoppen ingesteld met als doel aandacht te besteden aan de bijzondere band van de Kerk met het Jodendom.

• De bijeenkomst in Leiden (11.30-15.15 uur) vindt plaats in De Regenboog, Watermolen 1. Voor meer informatie en opgeven: Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.. De Regenboog is goed bereikbaar met het openbaar vervoer, bussen 3 en 4 naar de Merenwijk stoppen voor de Regenboog, halte Valkenhorst.
• Download de flyer

Bron: Bisdom Rotterdam

Ter gelegenheid van het nieuwe boek van David Wertheim opent het Joods Museum 19 januari a.s. ’s avonds (19.00-21.00 uur) zijn deuren. Tijdens deze avond zal David Wertheim aan tafel zitten met drie speciale gasten: Emile Schrijver, Frits Barend en Paul Cliteur.

Met ‘Waar gaat het over als het over Joden gaat?’ stelt David Wertheim een cruciale vraag die van toepassing is op diverse onderwerpen van onze hedendaagse samenleving. Waarom vieren christenen vol overgave Joodse feesten? Waarom tooien PVV’ers zich met de Israëlische vlag? Waarom demonstreren antivaxers met Jodensterren? Waarom bestoken voetbalsupporters elkaar met leuzen over Joden? En waarom blijven zaken als het herdenken van de Holocaust, de politiek van Israël en het antisemitisme in Nederland telkens weer de gemoederen verhitten? Zijn zoektocht naar het antwoord op deze vragen voert hem naar voetbalstadions, kerken en demonstraties, langs rappers, predikanten, activisten en politici van links tot rechts.

Op enkele van deze vragen hopen we deze avond antwoord te krijgen. David Wertheim ontvangt de volgende drie gasten voor een paneldiscussie:

• Emile Schrijver, directeur van het Joods Cultureel Kwartier, over de manier waarop over Joden gesproken wordt – en wat dat over Nederland zegt
• Frits Barend, journalist, televisie- en radiopresentator, over de Nederlandse voetbalcultuur en de associatie van Ajax met Joden
• Paul Cliteur, jurist en ex fractievoorzitter van Forum voor Democratie in de Eerste Kamer, over de Joodse kwestie in politieke agenda’s

David Wertheim is cultuurhistoricus en directeur van het Menasseh ben Israel Instituut voor Joodse Studies.

Locatie
Museum café
Joods Museum
Nieuwe Amstelstraat 1
1011 PL Amsterdam

Toegang: € 10,00, inclusief thema cocktail
Datum: donderdag 19 januari
Tijd: 19.00-21.00 uur
Taal: Nederlands

Klik hier om u aan te melden en voor meer informatie.

Bron: Joods Museum

Naomi Mestrum, de huidige adjunct-directeur van CIDI (Centrum Informatie en Documentatie Israel), is met ingang van 1 januari 2023 benoemd tot directeur.

CIDI-voorzitter Ronnie Eisenmann: “Het bestuur van CIDI werkt al jaren met veel vertrouwen én plezier samen met Naomi Mestrum. Zij heeft een belangrijke bijdrage geleverd aan de positionering van CIDI in het Nederlands-politieke landschap, en wij zijn blij dat zij dat wil blijven doen. Ook de dagelijkse leiding van onze organisatie leggen wij graag in haar handen, en wij zien uit naar de voortzetting van onze zeer prettige samenwerking”.

Naomi Mestrum: “De afgelopen vijftien jaar heb ik op veel manieren en in verscheidene rollen een bijdrage geleverd aan het werk van CIDI. Het recht van Israel om in vrede en veiligheid te leven én het bestrijden van antisemitisme in Nederland zijn voor mij belangrijke drijfveren in mijn werk. Ik kijk er naar uit om de komende jaren, samen met mijn team, CIDI als agenderend kennis-en expertisecentrum te blijven positioneren”.

Mestrum studeerde Arabische taal en cultuur aan de Universiteit Utrecht en Geschiedenis en politiek van het Midden-Oosten aan de Universiteit van Haifa. Zij specialiseerde zich in het Arabisch-Israelisch conflict en Hebreeuwse taal. Zij trad in 2007 bij CIDI in dienst als financieel- en projectmanager. Daarnaast leidde zij veel reizen met politici, journalisten en academici naar Israel en de Palestijnse Gebieden. In 2017 werd zij door het bestuur tot adjunct-directeur benoemd.

Over CIDI
CIDI komt op voor het recht van Joden om in vrede en veiligheid te wonen en te leven, in Nederland, Israel en de rest van de wereld. CIDI richt zich op het bestrijden van antisemitisme en het overbrengen van een reëel en eerlijk beeld van en over Israel. Om dat doel te bereiken, wordt kennis over gebeurtenissen in Israel, en de geopolitieke context waarin Israel zich bevindt, vergroot en geduid.

Bron/foto: CIDI

Aan de vriendenkring van het Overlegorgaan van Joden en Christenen (OJEC)

Beste mensen,

Achter Chanoeka en Kerst liggen mooie verhalen, die in deze tijd van het jaar weer spreken gaan. Die feesten vertellen beide een verschillende geschiedenis, maar ze worden in beide gevallen begeleid door het licht. Ze vallen als de zon bij ons binnen.

Het OJEC wil u allen, welk feest u ook viert, geluk en zegen wensen. En daarbij u van harte bedanken voor uw steun in de nadagen van het corona-tijdperk, toen we feitelijk opnieuw moesten beginnen. Wij voelen ons trots met zo’n achterban, die werkelijk als een vriendenkring functioneert. We gaan vol goede moed verder.

Hartelijk dank, namens het OJEC,

Piet van Midden,
voorzitter

De omslag van het eerder dit jaar verschenen boek Waar gaat het over als het over Joden gaat? suggereert een ‘pamflet’ of een ‘vlugschrift’, maar het boek blijkt bedoeld als een serieuze studie naar de achtergronden en beweegredenen van mensen die het woord Jood in de mond nemen. De auteur is David Wertheim, cultuurhistoricus en directeur van het Menasseh ben Israël-Instituut voor Joodse Studies en zelf Joods van origine. In dit boek doet hij uitvoerig verslag van zijn heel persoonlijke rondtocht langs Nederlanders van allerlei pluimage die over Joden spreken en schrijven. Hij probeert zich hierbij van een oordeel te onthouden.

Door: Cor Sinnema

Hij begint met een bezoek aan Willem Engel, de oprichter van de actiegroep Viruswaanzin / Viruswaarheid. Daarna praat hij met personen uit allerlei denominaties binnen het Nederlands protestantisme. Allereerst degenen die de ‘onopgeefbare verbondenheid’ met Israël in praktijk brengen, die dwepen met Jeruzalem en zingen voor de God van Israël. Onder hen zijn sympathisanten van de beweging Christenen voor Israël, leden van messiaanse gemeenten, en mensen die ‘joodje spelen’, onder wie Jip Wijngaarden, die de rol van Anne Frank heeft gespeeld. Daartegenover horen we het geluid van liberale theologen binnen de PKN, zoals dominee Offringa, die kritisch staan tegenover mensen die zoveel christelijke liefde voor Israël hebben, die twijfels hebben bij zo’n nauwe band met Israël en mensen die opkomen voor de Palestijnen.

Wertheim luistert vervolgens naar mensen die op Ketikoti werken aan de eigen identiteit en met een maaltijd de afschaffing van de slavernij herdenken. Hij ziet dat ze hiervoor heel goed naar de seiderviering van Pesach hebben gekeken. Dan mengt hij zich in het gesprek van demonstranten, die zich in spreekkoren en raps identificeren met Palestijnen. Hij praat met notoire rechtse en linkse Nederlandse politieke partijen. Hij brengt een bezoek aan twee verschillende soorten Kristallnachtherdenkingen: de nationale en het ‘alternatief’. Door een toeval krijgt hij de kans voor een uitgebreid interview met Dries van Agt, die het ‘wel gezellig vindt met hem te babbelen’. Verder ontdekt hij dat het woord Jood bij voetbalsupporters een heel eigen betekenis heeft, die niet naar ‘echte’ Joden verwijst.

Bijna aan het eind van zijn rondgang bekent Wertheim tegenover rabbijn Binyomin Jacobs, “de opperrabbijn van Christenen voor Israël”, dat hij na zijn bar mitswa nog een paar keer naar de synagoge is geweest, maar dat niet heeft volgehouden. Jacobs is blij met de steun van christenen, maar is tegelijk ook uitgesproken tegen een dialoog met hen. Als laatsten spreekt Wertheim met Esther Voet, hoofdredacteur van het Nieuw Israëlitisch Weekblad, en Jaap Hamburger, voorzitter van Een Ander Joods Geluid.

Zijn conclusie is niet verrassend: het debat over Joden gaat vaak helemaal niet over Joden, maar over de Nederlandse samenleving en de kwesties die in ons land spelen. “Joden zijn een middel en geen doel” (blz. 220). In plaats van een gesprek tussen de Joodse gemeenschap en de niet-Joodse Nederlanders omschrijft hij de interactie liever als een samenwerking waarbij verschillende Joden en niet-Joden met elkaar coalities smeden vanuit een overeenkomstig belang. Hij stelt vast dat het gezag van de Joodse stem niet meer eenduidig is en dat deze meerduidigheid uiteindelijk het gezag aantast.

Wertheim sprak mensen van allerlei pluimage en er wordt mij veel duidelijk over de standpunten van de respondenten, maar zijn keuze is naar mijn mening eenzijdig, zowel wat Joden als christenen betreft. Rooms-katholieken en liberale Joden bijvoorbeeld komen niet aan het woord, evenals de middenpartijen in het politieke veld.

Boekgegevens
Waar gaat het over als het over Joden gaat? David Wertheim, De Bezige Bij, Amsterdam, 2022, ISBN 978 94 031 75119, 269 blz., € 23,99

Cor Sinnema is permanent diaken in het bisdom van ‘s-Hertogenbosch