Theoloog Klaas Smelik junior is een deskundige als het gaat om het werk van Etty Hillesum. Het hoort bij zijn levenswerk om haar brieven en dagboeken te publiceren, iets wat vader Klaas Smelik, een ex-vriendje van Etty, in de jaren direct na de oorlog niet was gelukt. Over dit mislukken schrijft Klaas junior: “Over de oorlog werd niet nagedacht, de oorlog werd herdacht. De mensen wilden lezen hoe slecht de Duitsers waren geweest en hoe goed de Nederlanders.” (pagina 51) In achttien hoofdstukken geeft hij in dit nieuwe boek goed inzicht in de gedachtewereld van Etty Hillesum.

Door: Cor Sinnema

Het dagboek van Etty waarmee ze op aandringen van haar therapeut Julius Spier op zondag 9 maart 1941 aan haar dagboek is begonnen, omvat elf schoolschriften. Haar gevoelens werden gehinderd door haar denken en ze probeerde door middel van het schrijven een balans te vinden tussen beide. Ze zag haar dagboek als een opstap om een novelle of een roman te schrijven over haar belevenissen in oorlogstijd, want ze had de mensheid iets te zeggen! De novelle die ze nooit heeft geschreven zou als titel hebben meegekregen Het meisje dat knielen kon en het toch leerde op de ruwe cocosmat in een slordige badkamer, aldus Smelik (pagina 212). De titel verwijst naar de geheel eigen vorm van religiositeit en godsbeeld die zij had ontwikkeld.

Smelik noemt zijn boek nadrukkelijk geen nieuwe biografie. Want die heeft Judith Koelemijer vorig jaar het licht doen zien. Deze wordt overigens maar één keer in de tekst genoemd en er wordt in de Literatuurverwijzingen ook maar één keer naar een brief van Han Wegerif verwezen. De focus van Smelik is vooral gericht op de ideeën van Etty. Deze probeert hij in kaart te brengen en te achterhalen waar die vandaan kwamen. De ontwikkeling die Etty doormaakt is op te maken uit haar geschriften. Smelik citeert hiervoor telkens uit de wetenschappelijke tekstuitgave van de dagboeken en de brieven. Hij ziet Etty als een echte geassimileerde jood en als een van de joodse existentialistische filosofen van de twintigste eeuw. Hij besteedt een apart hoofdstuk aan het vrouw-zijn van Etty, haar Russische moeder Riva en hoe deze haar beïnvloed heeft. Etty’s werk bij de Joodsche Raad heeft haar joods-zijn versterkt, vooral in de tijd dat ze voor deze Raad werkte in Vluchtelingenkamp Westerbork.

Etty wilde de kroniekschrijver van het kamp worden en zij zag haar bijdrage als een alternatief voor de schoolboekjes die over de geschiedenis van de joden waren geschreven. Ze wilde het lot van haar volk delen en liet zich daarom naar de afdeling in kamp Westerbork overplaatsen. Bij haar onverwachte vertrek naar Auschwitz was ze opnieuw vastbesloten om alles te beleven wat er voor de joden was weggelegd.

Etty schrijft over haat en liefde, vriend en vijand, dood en leven, over goed en kwaad, angst en vertrouwen, schuld en onschuld, God in en buiten onszelf. Ze las veel in de Bijbel en nam de Bijbel en de Russische grammatica in haar rugzak mee naar Auschwitz. Op de laatste briefkaart die zij uit de rijdende trein naar buiten had gegooid en die door een voorbijganger werd gepost blijkt dat ze het ‘hoog vertrek’ uit een psalm volgens de Statenvertaling (nu vertaald als ‘veilige vesting’) letterlijk heeft verstaan. Dit vertrek uit Westerbork komt overeen met de manier waarop zij het Massenschicksal voor zichzelf had aanvaard en geïncorporeerd.

Het is een mooi geschreven inleiding op de persoonlijke, innerlijke ontwikkeling die Etty Hillesum heeft doorgemaakt. Smelik heeft een leven lang gestudeerd op haar gedachten en dat is goed te merken. Hij vat deze op kernachtige manier samen. Het is een uitstekend boek om in een leesclub te lezen.

Boekgegevens
Titel: Op het spoor van Etty Hillesum, een kennismaking met haar gedachtewereld | Auteur: Klaas A.D. Smelik | Uitgeverij: Walburgpers | ISBN: 978 94 6456 073 2 | Aantal pagina’s: 246 | Prijs: € 14,99 | Voor meer informatie of om dit boek te kopen: klik hier

Cor Sinnema is permanent diaken voor het bisdom ‘s-Hertogenbosch

Maar liefst 25 middelbare schooldocenten namen afgelopen weekend deel aan een indrukwekkende studiereis naar Auschwitz, georganiseerd door CIDI. De deelnemers werden in 4 dagen tijd ondergedompeld in de geschiedenis van de Holocaust en blootgesteld aan verschillende educatieve workshops en rondleidingen. 

Lees hier verder.

Bron: CIDI | Foto: Pixabay

Veel christenen worden geraakt door het Jodendom. Door de geschiedenis, het geloof of de rijke cultuur van het Joodse volk, door hun band met Israël of door een ontmoeting met Joden in hun omgeving. Hoe is dat voor Yoel Koster (22), student theologie aan de Protestantse Theologische Universiteit (PThU) in Groningen?

“Belangstelling voor het Jodendom is me door mijn ouders, die allebei theologie studeerden, met de paplepel ingegoten. Mijn profielwerkstuk op de middelbare school maakte ik met een paar klasgenoten over de Joodse gemeenschap in Enschede in en rond de Tweede Wereldoorlog. We spraken daarvoor ook met overlevenden. Najaar 2019 ben ik met het Nederlands Auschwitz Comité naar Auschwitz en andere Poolse kampen geweest. Bijzonder indrukwekkend. Mijn fascinatie ligt niet alleen in het verleden. Het zijn vooral de ontmoetingen met Joodse mensen die me bezighouden en waar ik van kan leren. De rabbijn van de Liberaal Joodse Gemeente in Amsterdam bijvoorbeeld is een vriend van mijn ouders en ook van mij. En tijdens de PThU Summerschool 2019 over Jeruzalem, waar christelijke, joodse en moslimstudenten bij elkaar waren, spraken we als studenten veel met elkaar. Ik heb het jodendom op allerlei momenten als een warme godsdienst met warme mensen ervaren.

Lees hier verder.

Bron: Petrus/PKN

Op 11 september 2023 vindt de jaarlijkse Ontmoetingsdag Kerk & Israël plaats. Deze keer staat het thema anti-judaïsme centraal. Een groot aantal deskundigen laat hun licht op dit thema schijnen waardoor de aanwezigen ontdekken wat anti-judaïsme is, waar het vandaan komt en hoe dit zich heeft genesteld in de vroege kerk. Ook wordt er stilgestaan bij hoe dit nog steeds doorwerkt in de huidige tijd. 

Onder anti-judaïsme wordt verstaan het anti-Joodse denken en handelen. Dit betreft veralgemeniserende negatieve beelden vanuit Jodenhaat. (In onderscheid van antisemitisme dat later is ontstaan – deze term wordt gebruikt vanaf 1875.) Op deze ontmoetingsdag ligt de focus op anti-judaïsme binnen de kerk(dienst). 

Programma

10.00 uur - Inloop met koffie of thee

10.30 uur - Welkom en toelichting (dagvoorzitter Koos Snaterse) & opening door dr. Eeuwout Klootwijk

10.45 uur - Prof. dr. Riemer Roukema, ‘Het ontstaan van anti-judaïstisch bijbellezen in de vroege kerk’.
Met voorbeelden van bijbelteksten uit het Nieuwe Testament, waarvan de uitleg in preken een negatieve beeldvorming in de hand werkte en als wapens tegen Joden werden ingezet. Gevolgd door een gesprek met de aanwezigen.

11.20 uur - Dr. Lieve Teugels, ‘Farizeeën: Huichelaars of heiligen?’
Wie waren Farizeeën nu precies? Wat beoogden zij? Wat is hun waardevolle bijdrage? Welke interne kritiek was er? Hoe discussieerden zij met elkaar? Hoe moeten we de verhouding tussen Jezus en de Farizeeën duiden?
Gevolgd door een gesprek met de aanwezigen.

11.55 uur - Dr. Ewoud Sanders, 'Beeldvorming over joden in Nederlandstalige jeugdverhalen, 1782-heden'
In woord en beeld weergeven waar en hoe anti-judaïsme voorkomt in hedendaagse kinder- en jeugdliteratuur.
Gevolgd door een gesprek met de aanwezigen.

12.30 uur - Lunch

13.30 uur - Ds. Bart Gijsbertsen, ‘Waar herkennen we anti-judaïsme in de kerk(dienst) vandaag?’
Welke gevolgen herkennen wij in onze kerk(diensten)? Van concrete voorbeelden van anti-judaïstische bijbeluitleg tot het verzwijgen van Israël in de kerk(diensten).

14.05 uur - Dr. Leo Mock, ‘Wat zien Joden als zij meekijken in de spiegel van de Kerk?’
Zijn er beelden, gezegden, spreekwijzen, uitdrukkingen in de kerk die voor Joden negatief zijn? Wat horen en zien Joden als zij contact hebben met christenen? Wat doet hen daarin pijn?
Gevolgd door een gesprek met de aanwezigen.

14.40 uur - Afsluiting

Aanmelden: kan via deze link.

Bron: PKN

Vooraf: Wat je even moet weten, is dat de PKN een ‘gelukwens’ heeft gestuurd aan de Joodse Gemeenschap om die te feliciteren met ‘75 jaar Israël’. Daaraan ging een correcte gelukwens van de Rooms Katholieke Kerk vooraf. Ik denk dat de PKN gedacht heeft: ‘Nu kunnen wij niet achterblijven’.

Door: Piet van Midden

Ik zou de felicitatie van de PKN gewoon terugsturen. Het is geen gelukwens. Het hart van de PKN ligt helemaal niet bij Israël. Het doet me denken aan de man die vóór me in de rij een bruidspaar kwam feliciteren. Hij gaf een hand en zei: "Hartelijk gefeliciteerd. Maar hoe zal je ex-vrouw zich vandaag voelen?" De bruidegom reageerde snoeihard: "We proberen te vergeten dat jij hier vandaag bent geweest."

Ik hoop dat de Joodse gemeenschap weet dat heel veel christenen binnen de PKN zich schamen voor hun kerkleiding. In 1948 rolde de hele Arabisch wereld over de zojuist opgerichte staat Israël heen. Het was niet Israël die die oorlog zocht. Er was een verdelingsplan door de VN opgesteld, inclusief Jeruzalem, waarmee Israël akkoord was gegaan. De Arabische partijen niet. Ze zouden Israël de zee in drijven. Dat is trouwens nog steeds de diepe wens van de militante Palestijnse wereld. Israël moet onderhandelen met een partij die maar één ding wil: de Joodse staat van de kaart vegen. Hoe voelt dat, zo’n tafel?

Daarvan is de gewone Palestijn van vandaag de dupe. Er zijn vooral verliezers als je oorlog zoekt. Mensen van je eigen volk zijn zomaar eerste slachtoffers. Al die zielige plaatjes die de PKN op het internet heeft gezet, die suggereren dat Israël de Arabische bevolking het land heeft uitgejaagd, vertellen het ware verhaal niet. Wat de wereld met Joden wil, weten we sinds de Holocaust helaas overduidelijk. En de Joden zijn terecht op hun hoede. Als de vos de passie preekt, boer let op je kippen.

Piet van Midden is voorzitter van het OJEC

Op zondagavond 15 mei wordt er in de Maartenskerk in Doorn een Hebreeuwse Psalmzangavond georganiseerd: een avond over de Psalmen zoals ze in de joodse traditie worden gezongen met chazan (voorzanger) Gilad Nezer, dr. Hanna Rijken en prof. Klaas Spronk. De avond wordt afgesloten met een gezongen avondgebed.

Hebreeuwse Psalmen
Deze zangavond staat in het teken van Hebreeuwse gezongen psalmen en hoe deze Psalmen klinken in de joodse eredienst. Gastspreker is chazan Gilad Nezer. Nezer is zanger van het Nederlands Kamerkoor en daarnaast leidt hij als chazan (voorzanger) de eredienst van de Liberale Joodse Gemeente in Amsterdam. Met deze brede muzikale achtergrond heeft hij een unieke blik ontwikkeld op de psalmen en de rijkdom aan muzikale interpretaties door de eeuwen heen. Tijdens de avond is er ook gelegenheid om zelf Hebreeuwse psalmen te leren zingen. 

Programma

• 19.10 - 19.30 uur: deuren open
• 19.30 - 20.15 uur: deel I: interview Gilad Nezer door dr. Hanna Rijken en inleiding prof. Klaas Spronk
• 20.15 - 20.30 uur: pauze
• 20.30 - 21.15 uur: deel II Hebreeuwse psalmen zingen
• 21.15 - 21.45 uur: gezongen avondgebed

Praktische informatie
Locatie: Maartenskerk, Kerkplein, Doorn
Kosten: € 5 per persoon, dit is inclusief een kopje koffie of thee in de pauze.
De avond is onderdeel van de tweedaagse cursus 'De geest van de Psalmen' uit het nascholingsaanbod van de PThU voor predikanten van de Protestantse Kerk in Nederland. Nadrukkelijk is deze avond ook open voor anderen met belangstelling voor Psalmen.
Aanmelden: kan hier

Bron: PThU