Het paradijs was lange tijd het belangrijkste symbool in het christendom. Dat paste bij de hoopvolle en optimistische levensvisie van de eerste christenen. Voor hen was Jezus niet een dode, maar de geïncarneerde of verrezen Christus, die het paradijs heropend had. Dat beeld veranderde het meest in het tweede millennium toen er steeds meer symbolen en afbeeldingen verschenen van een lijdende en gekruisigde Christus, overeenkomstig een nieuw tijdperk met een somber, negatief mensbeeld. Het kruis werd teken van verlossing. Op een fascinerende manier onderzoekt Bronswijk hoe dit beeld zich in de kerk in het Westen heeft ontwikkeld.

Door: Cor Sinnema

In de eerste drie hoofdstukken gaat hij uitgebreid in op de voorchristelijke en Romeinse vormen van het kruis, de manieren van kruisigen, het ontstaan van de kruisweg, het dragen van het kruis, het slaan van een kruis en het kruis als zegel. Het kruis in een cirkel verwees naar de zon of naar de kringloop van de kosmos. Van een universeel symbool ontwikkelde het kruis zich tot het belangrijkste symbool voor christenen. Augustinus zag er een verhulde verwijzing in naar een goddelijk heilsplan. De kosmische betekenis van het kruis raakte op de achtergrond toen het gebruikt ging worden ten dienste van de verkondiging. Het kruis ontwikkelde zich tot een visuele interpretatie van geschreven bronnen: de evangeliën, de apocriefe boeken en vroegchristelijke schrijvers. Er werd zelfs officieel door de Kerk vastgelegd dat het kruis bedoeld was om ons te herinneren aan de kruisdood. Dan volgt de perspectiefwisseling waarbij het kruis van teken van spot wijzigt in teken van verlossing: het kruis als beschermend, zegenend of belijdend gebaar.

In het vierde hoofdstuk verschijnt Constantijn op het toneel en dan groeit het kruis uit tot het vaandelteken van de keizerlijke legioenen. Christus en de cultuur vallen samen. Christus maakte in de kerk van het Westen plaats voor het kruis dat overeenstemde met het nieuwe type juridisch christendom. Bronswijk staat stil bij de vele legendes en besteedt aandacht aan het vinden, verspreiden en vereren van relieken.

De grote verandering in de middeleeuwen komt in hoofdstuk vijf aan de orde. Dan ontstaan nieuwe beelden die individuele mensen bij hun persoonlijke meditatie en devotie kunnen helpen. Hier staan lijden en verlossing centraal. Het oog als zintuig krijgt een aparte behandeling. Bronswijk legt uit hoe de aandachtige blik op de hostie gelijkwaardig kan worden aan het eten ervan. Uiteraard is er aandacht voor de beeldenstorm, die grote gevolgen heeft voor de weergave van het kruis. Het accent op beeldverkondiging verdwijnt.

Hoofdstuk zes gaat over de 19^e eeuw waarin kunst en schoonheid bijna de plaats innemen van de godsdienst. Het gaat steeds meer om het subjectieve perspectief van de kunstenaar en diens vereenzelviging met het lijden. Het kruis wordt een kapstok om extreme menselijke emoties aan op te hangen.

In het laatste hoofdstuk komen tenslotte kort de zwarte bladzijden van het kruis ter sprake. In de eerste eeuwen van onze jaartelling trokken Joden en christenen nog min of meer samen op, maar dat veranderde toen het christendom in de 4^e eeuw de officiële godsdienst in het Romeinse Rijk was geworden. Toen kwam er een scheiding van kerk en de rabbinale synagoge met alle gevolgen van dien. In de 12^e eeuw zien we Vrouwe Ecclesia en Vrouwe Synagoge verschijnen: de triomfantelijke kerk tegenover de blinde joodse wet. Ze worden tegenover elkaar uitgespeeld en zijn een illustratie van de vervangingstheologie. Een aardig weetje in dit verband is dat het bekende Vrijheidsbeeld in New York is afgeleid van het beeld van Vrouwe Ecclesia zoals dat te vinden is in de Dom van Milaan, met kroon en fakkel, maar zonder kruis. De combinatie kruis en zwaard van de kruistochten trof de joodse bevolking van Europa en later de moslims in het Nabije Oosten. Het kruis is aanstootgevend voor joden, teken van intolerantie voor moslims of symbool voor westers imperialisme voor mensen buiten Europa. Het kruisbeeld van Chagall is opvallend verbindend van toon. Het boek eindigt met de hoop dat het christendom het visioen van het paradijs en een geheelde wereld kan herformuleren.

Er staan illustraties van diverse kruisen in het boek opgenomen. Jammer is dat van moderne kruisen geen illustraties zijn opgenomen. Wel de antieke, die soms zelfs tweemaal zijn afgebeeld: behalve in zwartwit ook in kleur. Voor de moderne voorbeelden wordt in de voetnoten naar websites verwezen. Dan volgen nog Relevante literatuur, Noten en een Register.

Ik deel de passie voor beelden met Bronswijk, die zijn leven lang al zoekt naar de werking van beelden en symbolen. Het beeld is onmisbaar in onze tijd. Hij noemt het kruis ‘het meest bestudeerde en geïnterpreteerde symbool in de kunstgeschiedenis’. Zijn boek kan een eyeopener zijn voor predikanten en pastores, van protestantse en van katholieke signatuur. Het kan de oecumene verder helpen. Alle paragrafen beginnen met een soort Catechismusvraag die kans biedt om er de fantastische verhalen en legenden bij te vertellen en veel details toe te lichten. Elk hoofdstuk wordt afgesloten met conclusies.

Behalve als theoloog is Bronswijk ook bekend om zijn liturgische teksten en religieuze poëzie. Dat helpt hem om woorden te vinden voor de ontwikkeling die hij beschrijft. Bijvoorbeeld: “Want vanaf de Reformatie werd de eeuwenoude en voedzame rivier van de sacrale kunst en symboliek enerzijds sterk gekanaliseerd (katholiek), terwijl dezelfde stroom door de andere partij (protestant) volledig werd gedempt.” (blz. 133) De ontwikkeling die het kruisbeeld doormaakt, vat hij samen met het woord biografie. Dit is een dichterlijke vrijheid, die probeert om met het zichtbare de onzichtbare wereld zichtbaar te maken. Een biografie wordt immers meestal verstaan als een op schrift gestelde levensbeschrijving van een persoon.

Boekgegevens
Het kruis, biografie van een symbool. Kunst, traditie, geschiedenis, door dr. Alfred C. Bronswijk, KokBoekencentrum, Utrecht, ISBN 978 90 435 3920 3, 255 blz. 2024, € 24,99
___

Cor Sinnema is permanent diaken in het bisdom ‘s-Hertogenbosch

Daniël De Waele was leraar Protestantse Godsdienst en docent Nieuwe Testament aan het Hoger Instituut voor Protestantse Godsdienstwetenschappen (HIPGO) te Brussel. Eerder schreef hij Vergeten rijkdom (2021) en Ontluikend christendom (2022). In Ontwakend jodendom – Cultuurgeschiedenis van een nieuwe religie in de oude Oriënt benadert De Waele de Bijbel niet op de eerste plaats als een geloofsboek, maar als cultuurgeschiedenis. Hoewel de Bijbel uniek is, is hij toch niet helemaal uit het niets ontstaan. De wortels ervan liggen in de culturen van Mesopotamië van een ver verleden. In acht hoofdstukken laat hij zien hoe de meeste verhalen zijn ontstaan en vorm kregen in de tijd dat de Judeeërs door Babyloniërs naar Babel waren weggevoerd en dankzij de Perzen weer naar hun land waren teruggekeerd.

Door: Cor Sinnema | Foto: De Rank, Kampen

De Waele heeft heel veel woorden nodig om pas in het korte zesde hoofdstuk op 35 bladzijden te ontraadselen hoe het wijdverbreide polytheïsme evolueert via monolatrie, dat gelooft in verschillende goden maar er slechts één aanbidt, naar het monotheïsme. De vele goden in de eerdere hoofdstukken zijn geleidelijk verdwenen en hun eigenschappen werden overgedragen op één God: Jahwe. Eindredacteuren van de Bijbelse verhalen doen het voorkomen dat dit vanaf het begin zo is geweest, maar toch hebben ze niet kunnen voorkomen dat oude religies hun sporen hebben nagelaten: Jahwe heeft nog trekken van Baäl en kent zelfs een gemalin. Dit proces voltrekt zich in de 7de en 6de eeuw v. Chr. en de nieuwe visie lijkt samen te hangen met de door oorlogen veranderde sociale situatie binnen Juda. De persoonlijke verantwoordelijkheid van de mens wint terrein.

In de eerste 350 bladzijden krijgt de lezer een lang geografisch en historisch overzicht van de opeenvolgende koninkrijken en invloedssferen in wat De Waele omschrijft als de Oriënt. Het gaat om het Romeinse perspectief en verwijst naar het oostelijke deel van het Middellandse Zeegebied plus Zuid-Azië en een deel van Oost-Azië. Tien van de dertien landkaartjes die het boek bevat staan in dit eerste hoofdstuk afgedrukt. Het tweede hoofdstuk geeft een levendig inkijkje in het dagelijks leven van mensen in de landen in het Midden-Oosten: de sociale verhoudingen, familieverbanden, huwelijk, seksualiteit, zwangerschap en geboorte, opvoeding en onderwijs, ziekte en genezing, dood en begraven, wonen in steden en dorpen, slavernij en oorlogen. Talloze goden en godinnen komen aan de orde in het derde hoofdstuk. Hierin staat De Waele ook uitgebreid stil bij de wereld van de demonen en de onderwereld, bij de vele manieren waarop gecommuniceerd werd met de goden via voortekenen, het lezen van de sterren, profetieën, dromen, visioenen, orakels. Hij beschrijft de verblijfplaatsen van de goden in hun tempels, hun beelden, de offers en offeraars, de rol van priesters en profeten. Hij probeert de aandacht vast te houden door naar de Bijbel te verwijzen met zinnen als “ook in de Bijbel” “ook de God van Israël”, “het was in Israël precies zo” of “we treffen dat ook in de Bijbel”.

In het vierde hoofdstuk gaat het over de mens en zijn persoonlijke band met de godheid. Van een persoonlijke religie worden ook ethische gedragsregels afgeleid. In Mesopotamië zijn de goden onvoorspelbaar en niet beïnvloedbaar. Nu ontstaat er meer ruimte voor een god die als beschermer optreedt en te vertrouwen is, die mensen begeleidt op hun levensweg. Dit wordt ruim geïllustreerd met gebeden. Koningen werden gezien als de belichaming van de goden, ze werden hun vertegenwoordigers en oefenden invloed uit. Naast overeenkomsten zijn er ook belangrijke verschillen: de band tussen God en mens is nauwer en vriendelijker. Het vijfde hoofdstuk besteedt kort aandacht aan het Zoroastrisme, de Perzische godsdienst die ook invloed heeft op het Jodendom. Deze predikt het bestaan van één God, maar is toch nog geen zuiver monotheïsme. Ze kennen veel engelen en boze geesten, wat vervolgens tot een dualistisch geloof leidt. Men spreekt over twee wegen, twee neigingen, twee geesten. Hier ontstond ook het geloof in een Messias, en er kwam aandacht voor eschatologische en apocalyptische elementen, een smalle en brede brug naar het dodenrijk.

De laatste twee hoofdstukken bevatten veel religieuze teksten uit het Oude Midden-Oosten. Naast verhalen uit de oertijd betreft het enkele scheppings- en zondvloedverhalen, zoals het Gilgamesjepos, dood- en opstandingsverhalen, Enuma Elisj en natuurlijk Genesis. Ook wijsheidsliteratuur waaronder fabels, theodicee, spreuken en Egyptische wijsheid. Een aparte paragraaf wordt besteed aan de wetsteksten. Het achtste en laatste hoofdstuk laat zien dat het belang van het paleis en koningschap verschuift naar de tempel en de rol van priesters en levieten. Voor de tijd van de ballingschap speelden zij weliswaar geen grote rol, maar ze krijgen die met terugwerkende kracht geprojecteerd in de Thora. Uitgebreid komen hun taken en werkwijze aan bod. Tot slot wordt ingegaan op het ambt van de profeten in Israël.

Uit de enorme hoeveelheid literatuur heeft De Waele veel informatie verzameld en goed leesbaar bij elkaar gezet. Jammer vind ik dat er aan het eind van zijn boek alleen maar een personenregister is opgenomen, en dus geen zakenregister of verklarende woordenlijst, waarin de vele technische woorden en begrippen kunnen woorden teruggezocht. Het duizelt De Waele zelf ook wel eens en hij verzucht op een bepaald moment dat er in Egypte verwarrend veel goden zijn. In het midden van het boek zijn 22 kleurenafbeeldingen opgenomen. Aan het eind staat een uitgebreide bibliografie met primaire en secundaire bronnen, een lijst met koningen van tien koninkrijken en een tijdlijn van het Midden-Oosten. Zoals De Waele zelf regelmatig aangeeft, is er elders (nog) meer te lezen over de onderwerpen die hij ter sprake brengt. Toch is het goed dat hij veel hiervan in dit studieboek heeft gebundeld en geactualiseerd. De drie dikke De Waeles vormen een mooi naslagwerk.

Boekgegevens
Ontwakend jodendom. Cultuurgeschiedenis van een nieuwe religie in de oude Oriënt, door Daniël De Waele. Kok Boekencentrum, 2024, ISBN 978 90 435 4093 3, 448 blz. € 34,99

Cor Sinnema is permanent diaken in het bisdom ‘s-Hertogenbosch

“Deze roman is geschreven tegen de achtergrond van historische gebeurtenissen, maar is fictie en staat derhalve los van de werkelijkheid.” Met deze opmerking begint Lody van de Kamp zijn roman De typiste over de belevenissen van de Joodse Lien (Alida) de Vries. Het verhaal speelt zich af een half jaar na de inval van het Duitse leger in Nederland. Minutieus beschrijft Van de Kamp hoe een Joodse typiste de periode tussen 21 november 1940 tot en met 5 augustus 1942 heeft beleefd.

Door: Cor Sinnema

Lien de Vries werkt bij het Bevolkingsregister en raakt haar baan kwijt als gevolg van de verordeningen van de Duitse bezetter. Kort daarna gaat ze werken als typiste bij de drukkerij en uitgeverij waar eerder het Nieuw Israëlietisch Weekblad was verschenen. Nu wordt er Het Joodsche Weekblad gemaakt, een uitgave van de Joodse Raad, waarin de maatregelen van de Duitse bezetter bekendgemaakt worden aan de Joden. Langzaam blijkt Lien als typiste een verlengstuk van het verzet te worden. Haar schrijfmachine is de schakel.

Het boek lijkt op een filmscenario. Het verhaal laat de emotionele en menselijke kant van de geschiedenis zien die ook aan de orde komt in de historische dramaserie De Joodse Raad die vanaf 10 maart 2024 door de EO wordt uitgezonden. De auteur beschrijft het grote dilemma waarin mensen terechtkwamen die door de bezetter onder druk werden gezet om mee te werken. Alle personages zijn gefingeerd, dat wil dus zeggen dat ze een andere naam hebben dan in werkelijkheid. Maar de straatnamen waartegen het verhaal zich afspeelt en de tijdlijn in het boek komen overeen met de gebeurtenissen die werkelijk plaatsvonden. Zo ‘los van de werkelijkheid’ is het dus niet helemaal. In zijn Verantwoording aan het eind van het boek schrijft Van de Kamp dat het zijn doel was om het dagelijks leven van gewone mensen in oorlogstijd voelbaar te maken. Daarin is hij wel geslaagd, maar ‘de film’ is beter.

Boekgegevens
De typiste | Lody van de Kamp | KokBoekencentrum | Utrecht | ISBN 978 90 297 36381 | 224 blz. | € 20,-

Cor Sinnema is permanent diaken in het bisdom ‘s-Hertogenbosch

De Bijbel heeft een heel eigen manier van spreken. In Bijbelwoorden van A tot Z behandelen Jean Bastiaens en Lieve Wouters bijna 100 woorden (97 om precies te zijn) “die vaak verkeerd begrepen worden, door de eeuwen heen betekenisverschuiving ondergingen of gewoonweg moeilijk te begrijpen zijn omdat ze in ons dagelijkse taalgebruik niet meer voorkomen.” Alle 26 letters van het alfabet worden gebruikt: elke letter bevat 4 artikelen, alleen de letter IJ heeft er 3 en de letters Q en X elk één.

Door: Cor Sinnema

Het zijn zesentwintig hoofdstukjes, die telkens met een geïllustreerde hoofletter beginnen. Daarnaast is er één enkele foto in het boek opgenomen. Deze is te vinden op bladzijde 78 en is gemaakt van het Holocaust Namenmonument in Amsterdam. Hierop is de naam van Anne(lies) Frank te lezen. De foto staat afgedrukt bij het trefwoord Gedenken, dat als ondertitel heeft: “een kernbegrip in de Bijbel én in de eucharistie”. De uitgebreidere toelichting bij dit trefwoord legt kort en begrijpelijk uit dat het gaat om een herinnering uit het verleden die nieuwe toekomst mogelijk maakt.

De artikelen van Bastiaens en Wouters zijn één op één overgenomen van Kerknet, de portaalwebsite van de katholieke Kerk in Vlaanderen, inclusief de typografie. Alle bijdragen samen vormen geen woordenboek, maar zou ik eerder willen omschrijven als het begin van een encyclopedie, omdat ze veel informatie bevatten over het Bijbels woordgebruik en de ontwikkeling ervan. Lieve Wouters is webredacteur van Kerknet. Jean Bastiaens is nieuwtestamenticus en curator van het Bijbels Belevingscentrum Biblia in Brugge. Hij was eerder als directeur Bijbelhuis Zevenkerken betrokken bij de vertaling van het boek Van Abba tot Zondebok, dat bedoeld is om binnen de joods-christelijke dialoog Bijbelse misverstanden te voorkomen. Ook deze nieuwe verzameling Bijbelwoorden is hiervoor bedoeld. In het Ten geleide schrijven zij “Er valt heel wat goed te maken in de joods-christelijke relaties, alleen al door een correct woordgebruik en -verstaan. Ook daaraan willen wij met dit werk bijdragen.”

Het trefwoord Tora heeft een duidelijk statement als onderschrift. “Een van de grootste misverstanden van de Bijbel: Tora betekent niet ‘wet’ maar wel ‘onderrichting’, een wijze levensles. En dat maakt een groot verschil.” Daarna wordt in het artikel uitgelegd waardoor het misverstand kon ontstaan. Jammer is dat er wel gesproken wordt over ‘vijf boeken van Mozes’, maar dat er slechts twee met name genoemd worden en dan nog slechts en passant: Genesis en Exodus. Verder valt op dat van de Tora alleen het boek Leviticus een eigen lemma heeft gekregen. Maar wel een heel mooi!

Het maken van keuzes zorgt voor beperkingen. Er worden ook woorden besproken, die niet als hoofdtrefwoord zijn genoteerd. Ik zag dat de woorden priester en diaken uitgelegd worden onder het woord Oudsten. Het zijn niet alleen losse woorden, die aandacht krijgen. Er wordt ook een uitdrukking als trefwoord vermeld (oog om oog, tand om tand) en zelfs een (korte) zin: “Ik ben”. Bijzonder vind ik dat Jezus wel, maar God niet als trefwoord is opgenomen.

Dat zorgt er voor dat de gebruikswaarde beperkt zal zijn. Het is een heel handzaam en praktisch boek. Het zou zeker aan bruikbaarheid winnen als er een register in was opgenomen naar de ondergeschikte woorden en dat er naar andere trefwoorden zou zijn verwezen. Dat wordt natuurlijk veroorzaakt doordat de woorden als losse artikelen zijn verschenen en pas bij gelegenheid van dit boek bij elkaar zijn gekomen. Een boek is toch een ander medium dan een tweewekelijkse column op een website. Onduidelijk blijft waarom de reeks op Kerknet is gestopt. De pensionering van Jean Bastiaens kan daarvoor toch niet de reden zijn. Liever gezegd: het smaakt naar meer!

Boekgegevens
Auteurs: Jean Bastiaens en Lieve Wouters | Titel: Bijbelwoorden van A tot Z | Uitgeverij: Nederlands-Vlaams Bijbelgenootschap | ISBN: 9789089123084 | Aantal blz.: 312 | Prijs: € 22,50

Cor Sinnema is permanent diaken in het bisdom ‘s-Hertogenbosch

Enkele maanden geleden verscheen bij uitgeverij KokBoekencentrum Vergeten rijkdom. Joodse wereldliteratuur uit de klassieke oudheid van Daniël De Waele. Cor Sinnema las het boek en schreef onderstaande recensie.

Door: Cor Sinnema

Het nieuwste boek van De Waele bevat “geschriften die de Bijbel niet hebben gehaald.” Hij presenteert die onder de titel Vergeten rijkdom. Het joodse geloofsleven in het begin van onze jaartelling blijkt nog diverser dan dat van het huidige Jodendom.

Van sommige teksten is het misschien wel goed dat ze niet in de Bijbel staan, zoals het boek van Pseudo-Philo Liber Antiquitatum Bibliicarum dat de meest merkwaardige wederwaardigheden beschrijft van allerlei Bijbelse figuren. Deze komen in het lange hoofdstuk 5 (Pseudepigrafen – wondere vertellingen) aan de orde. Het zijn verhalen die onder pseudoniem zijn geschreven. Voorbeelden zijn: wat er met Adam en Eva gebeurde toen ze uit het paradijs verdreven waren, de belevenissen van martelaren, verleidingen voor vrouwelijk schoon of seks met engelen. Het is maar de vraag of deze ‘spannende’ verhalen gekarakteriseerd moeten worden als ‘rijkdom’. Een selectie van ruim 60 pseudepigrafische werken passeert de revue in het langste van de acht hoofdstukken waaruit het boek bestaat.

De Waele begint onschuldig met een uitgebreide beschrijving in hoofdstuk 1 (Een geschiedenis met boeken) van de periodes die voorafgingen aan onze jaartelling: de Perzische, hellenistische en Romeinse periode en de tijd die daarop volgde: de tijd waarin de Talmoed ontstond. De verschillende talen die worden gebruikt: Hebreeuws, Aramees en Grieks komen aan bod in het korte hoofdstuk 2 (Schrift en schrijvers). In hoofdstuk 3 (Tenach, het boek der boeken) worden alle boeken van Tenach vermeld. In het 4^e hoofdstuk (Vertalingen en versies van de Bijbel) geeft De Waele verklaringen voor de interpretaties van de Hebreeuwse tekst die uiteindelijk ook de Griekse (Septuaginta) en Aramese vertalingen (Targoems) gekleurd hebben, de boeken die buiten de apocriefe (protestants) of deuterocanonieke (katholieke) vallen.

Dan komt het genoemde hoofdstuk 5. Een apart hoofdstuk (6) wijdt De Waele aan de Dode Zeerollen (De dode Zeerollen – geschriften van een Joodse sekte). Hoofdstuk 7 (Rabbijnse literatuur) informeert over de Misjna, de mondeling overgeleverde joodse wet, en de Tosefta, de toevoeging van mondelinge tradities. Over deze Dode Zeerollen en de rabbijnse bronnen zijn diverse aparte studies verschenen. Toch is het goed om deze bijzondere geschriften samen in één boek te bespreken. Ze helpen de Bijbel beter te verstaan.

In hoofdstuk 8 (Griekstalige werken uit de diaspora) komen de boeken van Philo van Alexandrië en Flavius Josephus aan de orde. De verzameling vergeten boeken eindigt De Waele met Een persoonlijk woord tot slot (3 blz.) waarin hij ons constateert dat er nooit een oorspronkelijke Bijbel heeft bestaan, maar dat men wel zou kunnen spreken van een definitieve Bijbel. We treffen er een mooi overzicht van de Geraadpleegde bronnen (11 blz.), een heldere Verklarende woordenlijst van niet zo gangbare woorden (5 blz.) en een Personenregister (4 blz.).

Dankzij zijn prettige schrijfstijl slaagt De Waele erin de taaie kost van deze wereld achter de Bijbel overzichtelijk weer te geven. Hij geeft een helder overzicht van de geschiedenis die ten grondslag ligt het joodse volk van 600 voor Christus tot de opstand van Bar-Kochba (135 na Christus) en aan de wereld waarin de Bijbel is ontstaan. Hij maakt duidelijk dat de wereld van het Nieuwe Testament niet losstaat van die van het Oude Testament: het gaat over dezelfde wereld. In dit boek beperkt De Waele zich tot de geschriften van het Oude. Over het Nieuwe Testament heeft hij eerder een mooi overzichtelijk werk geschreven.

Het woord vooraf van Peter J. Tomson is al een complimenteuze boekbespreking en aanbeveling op zichzelf. Hij noemt De Waele een geboren “lesgever en verteller”. Eerder deze week, op 5 december 2022, werd bekend dat hij met zijn eerdere (en zijn beste!) boek Ontluikend christendom de (Vlaamse) ‘Prijs voor het Christelijke boek’ heeft ontvangen.

Boekgegevens
Vergeten rijkdom. Joodse wereldliteratuur uit de klassieke oudheid. Daniël De Waele. Kokboekencentrum Uitgevers, Utrecht, ISBN: 978 904 353 842 8, 352 blz., € 26,99

Voor meer info of om het boek te bestellen: klik hier.

Cor Sinnema is permanent diaken in het bisdom van ‘s-Hertogenbosch

Onlangs is de langverwachte biografie van Etty Hillesum verschenen. Judith Koelemeijer is bij het schrijven ervan niet over een nacht ijs gegaan. Onafgebroken en minutieus archiefonderzoek in binnen- en buitenland heeft haar veel nieuwe details opgeleverd over de schrijfster van het wereldberoemde ‘verpletterende’ dagboek.

Door: Cor Sinnema

Koelemeijer beschrijft heel gedetailleerd het korte leven van Etty vanaf haar geboorte in 1914, haar jeugd met de vele verhuizingen, haar jaren voor en tijdens de oorlog in Amsterdam, haar vele vrienden en vriendinnen, haar inspanningen om Russisch te leren in Leiden, tot aan haar deportatie naar Auschwitz. Als datum van overlijden wordt 30 november 1943 aangehouden. Alleen voor de beschrijving van haar laatste levensdagen moest ze zich baseren op veronderstellingen en waarschijnlijkheden.

Etty blijkt veel moeite te hebben gehad om te worden wie ze was. Daarvan getuigt ze zelf in haar dagboek. Koelemeijer ziet hiervoor verklaringen door haar afkomst en de “rarigheid in de familie”, zoals de titel van een van de achttien hoofdstukken getiteld is. Haar moeder viel al op toen zij als Joodse zich in 1909 in Nederland als vluchtelinge meldde, verkleed als Russisch soldaat. Haar vader Louis had ooit rabbijn willen worden, maar na zijn breuk met zijn Joodse verleden werd hij leraar klassieke talen. Zijn carrière begon in Middelburg (waar Etty in 1914 werd geboren) en ging via Hilversum, Tiel, Winschoten naar Deventer, waar hij als rector van het gymnasium op last van de bezettende overheid moest stoppen.

Haar broer Jaap kende manische periodes en haar schizofrene broertje Mischa moest regelmatig worden opgenomen. Dat bracht enorme spanningen met zich mee.

Ook Etty had last van depressies en heeft verschillende zenuwinzinkingen gehad. Ze werd heen en weer geslingerd tussen uitersten en was bang dat ze aan dezelfde gekte leed als haar broer. Na haar eindexamen gymnasium in 1932 ging Etty rechten studeren in Amsterdam. Hier ging zij aan zichzelf werken onder leiding van Julius Spier, de chiropsycholoog, die ze toevallig had ontmoet. Dankzij Spier leerde ze naar zichzelf luisteren of Hineinhören, zoals Spier dat noemde. Ze noemt het opmerkelijk van zichzelf dat ze dit als Jodin op haar knieën ging doen op de kokosmat van de badkamer. Onder invloed van Spier maakte ze tijdens de oorlogsjaren een religieuze ontwikkeling door en is ze een diepgelovig mens geworden. Op zijn advies begon ze in maart 1941 aan haar dagboek: “Vooruit dan maar!”

Hiermee begon wat Koelemeijer noemt een ‘meedogenloos eerlijk zelfonderzoek’. Van haar dagboeken is deel zeven verloren geraakt, maar deze hiaten kon ze aanvullen met een dagboek van Leonie Snatager, een vriendin van Etty, die de oorlog heeft overleefd en naar de Verenigde Staten was geëmigreerd. Koelemeijer kon de brieven en documenten uit haar archief inzien.

Etty kon goed schrijven en dat wist ze. Ze had een grote binnenwereld en flinke verbeeldingskracht. Ze kon in gedachten afstand nemen, liet zich niet meeslepen door de emoties, hoe ellendig de omstandigheden ook waren en hoezeer zij ook op de proef werd gesteld. Zij ontwikkelde een heel persoonlijk godsbeeld en leerde met spanningen om te gaan. Ze werd “de kroniekschrijfster van de Joodse lotgevallen”, wat ze altijd al wilde. Koelemeijer constateert: “Etty had zich voorgenomen te getuigen waarvan getuigd moest worden. (…) Ze maakte literatuur van haar ervaringen en werd de schrijver die zij al zo lang wilde worden.” (367). Koelemeijer slaagt erin de mensen uit de naaste omgeving van Etty tot leven te brengen, aan het woord te laten en in te kleuren. Dat is letterlijk te zien op de omslag van het boek. Het is een van de weinige foto’s waarop Etty níet nadrukkelijk poseert en zelfs lacht. De oorspronkelijke zwart-wit foto geeft veel informatie bloot.

Het meest bijzonder blijft dat Etty zo nadrukkelijk solidair wilde zijn met haar volk. Ze wilde “het lot van haar volk’ delen, het “lot van haar lotgenoten”, “het eeuwenoude lot van de vervolgde Joodse volk” (375). Dat is een bijzondere keuze, die nog steeds respect afdwingt en ook tot haar geheim gerekend zal blijven. Ze wilde ondergaan wat het Joodse volk te verwerken had. Ze kon niet anders dan aan haar overtuiging vasthouden en zichzelf trouw blijven.

Koelemeijer heeft de vele getuigenissen en ontdekkingen over Etty Hillesum prachtig opgeschreven waardoor het leven van Joden in Nederland tijdens de vorige eeuw zichtbaar en invoelbaar wordt. Het is bijna een wetenschappelijk boek met wel 1500 voetnoten over alle mensen uit de omgeving van de schrijfster die over hen en zichzelf al zoveel heeft prijsgegeven in haar eigen dagboek. Gelukkig is Etty Hillesum een discussie bespaard gebleven zoals woedt tussen vakspecialisten over het dagboek van Anne Frank. Ook daarvan kunnen we leren. Wie het dagboek van Etty nog niet kent, zal er na lezing extra nieuwsgierig naar worden. Overigens stoort het mij, dat uitgerekend waar het woord ervaren voor Etty zo’n grote betekenis heeft (zij kon haar ervaringen goed onder woorden brengen!), Judith Koelemeijer consequent ‘ervaarde’ gebruikt in plaats van ‘ervoer’.

Het lezen van deze biografie in een tijd waarin we dagelijks geïnformeerd worden over het verloop van de oorlog in Oekraïne en de stroom asielzoekers die naar ons land komen, geven de achtergronden van de gebeurtenissen in het leven van Etty een bijzonder actuele dimensie.

Boekgegevens:
Etty Hillesum. Het verhaal van haar leven. Judith Koelemeijer. Uitgeverij Balans, Amsterdam, 2022 ISBN 978 94 638 2174 2, 574 blz., € 34,95

Cor Sinnema is permanent diaken in het bisdom Den Bosch